राम घाट, उज्जैन

एका दृष्टिक्षेपात

• नगर — उज्जैन, मध्य प्रदेश — प्राचीन अवंतिका
• नदी — क्षिप्रा
• जवळपास — महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग आणि हरसिद्धी व कालभैरव मंदिरे
• पुढील सिंहस्थ — 27 मार्च – 27 मे 2028
• ऐतिहासिकदृष्ट्या — भारतीय खगोलशास्त्राचे प्रधान मध्याह्नवृत्त उज्जैनमधून जात होते

काळाची गणना करणारी नगरी

उज्जैन — प्राचीन ग्रंथांतील अवंतिका — परंपरेने मोक्षपुरी म्हटलेल्या, मोक्ष देऊ शकणाऱ्या सात नगरांपैकी एक आहे. ही विक्रमादित्याची राजधानी होती, ज्यांच्या कालगणनेनुसार आजही विक्रम संवत मोजले जाते; तसेच येथे वराहमिहिर आणि त्या खगोलशास्त्रीय परंपरेचे केंद्र होते, जिने या नगरीला भारतीय कालगणनेचे संदर्भ-मध्याह्नवृत्त बनवले.

कुंभ नगरीसाठी ही बाब योगायोगाने घडत नाही. कुंभ निवडला जात नाही, तर त्याची गणना केली जाते — आणि भारताने ही गणना जिथे केली ते स्थान म्हणजे उज्जैन.

राम घाट आणि शिप्रा

राम घाट हा शिप्रेवरील सर्वांत जुना आणि प्रमुख स्नान घाट असून, सिंहस्थ भरते तेव्हा तो त्याचे केंद्र असतो. इतर वेळी येथील संध्याकाळची आरती हरिद्वार किंवा वाराणसीतील आरतीपेक्षा अधिक शांत आणि स्थानिक स्वरूपाची असते, आणि त्यामुळेच ती अधिक भावते.

थोड्याच अंतरावर महाकालेश्वर आहे. ते बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असून, दक्षिणेकडे मुख असलेले एकमेव दक्षिणमुखी ज्योतिर्लिंग मानले जाते. पहाटेपूर्वी होणारी येथील भस्म आरती — ज्यात लिंगाला भस्माने स्नान घातले जाते — ही भारतात कुठेही होणाऱ्या सर्वांत विलक्षण विधींपैकी एक आहे आणि तिचे आरक्षण बरेच आधी करावे लागते.

2028 च्या सिंहस्थापूर्वी मध्य प्रदेश सरकारने शिप्रेच्या काठावर घाट बांधणीचा मोठा कार्यक्रम मंजूर केला आहे. त्यात सुमारे 29 किमी लांबीच्या नदीकिनारी मार्गाचाही समावेश आहे, त्यामुळे स्नानासाठी उपलब्ध नदीकिनारा राम घाटाच्या पलीकडे मोठ्या प्रमाणात विस्तारेल.

2028 चे सिंहस्थ

उज्जैन सिंहस्थ 27 मार्च ते 27 मे 2028 या काळात भरते. गुरू (बृहस्पती) सिंह राशीत असताना ते भरत असल्यामुळे त्याला सिंहस्थ म्हणतात — हाच योग नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थालाही लागू होतो, म्हणून हे दोन मेळे जोडीने येतात.

त्या कालावधीतील शाही स्नानाच्या तारखा तिथीनुसार निश्चित केल्या जातात. नेमक्या नागरी तारखांबाबत सध्या स्रोतांमध्ये मतभेद असतील, तेथे हे संकेतस्थळ मध्य प्रदेश सरकारने अधिसूचित केलेल्या तारखा मानते आणि मेळ्याची अंतिम अधिसूचना निघताच त्या अद्ययावत करते — चुकीची तारीख खात्रीने छापण्यापेक्षा आम्ही "अद्याप अंतिम नाही" असे सांगणे पसंत करू.