कुंभमेळ्याची स्थापना कोणी केलेली नाही. अतिशय प्राचीन आणि आजही जिवंत असलेली परंपरा, सनातन धर्म, आपल्या पंचांगाने सांगितलेल्या घटकेला नदीतीरी येते, तेव्हा कुंभ घडतो. हे पान ती परंपरा सोप्या शब्दांत समजावते आणि पुढे कुठे वाचावे ते दाखवते.
सनातन म्हणजे शाश्वत, ज्याला आरंभ नाही. धर्म म्हणजे जगाला धारण करणारी व्यवस्था आणि जीवनाला धारण करणारे कर्तव्य. हे दोन शब्द महाभारत आणि मनुस्मृती यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांत एकत्र येतात. या परंपरेचा कोणी एक संस्थापक नाही, एक ग्रंथ नाही, एक प्रमुख नाही. हे उपदेश, साधना आणि परंपरा यांचे एक कुटुंब आहे, जे एकमेकांना ओळखतात — म्हणूनच अगदी वेगवेगळ्या संप्रदायांचे साधू एकाच सकाळी एकाच नदीत स्नान करू शकतात.
रोजच्या बोलण्यात अनेक लोक हिंदू धर्म म्हणतात. सनातन धर्म हे नाव ही परंपरा स्वतःला देते, आणि कुंभात आलेला प्रत्येक यात्री कोणत्या परंपरेचा भाग आहे हे तेच सांगते.
srisanatan.org वर अधिक वाचा: सनातन धर्म म्हणजे काय?
ही परंपरा श्रुतीवर उभी आहे, जी ऋषींनी ऐकली: चार वेद — ऋग्, यजुर्, साम आणि अथर्व — त्यांच्या ब्राह्मणे, आरण्यके आणि उपनिषदांसह. या वैदिक प्रवाहाला निगम म्हणतात, आणि त्याच्या बरोबरीने आगम वाहतो: शैव, वैष्णव आणि शाक्त शास्त्रे, जी मंदिरपूजा, मंत्र, दीक्षा आणि अंतर्साधना शिकवतात. बहुतेक जिवंत उपासना या दोघांना जोडते — यज्ञाग्नीसमोर वैदिक मंत्र आणि गाभाऱ्यात आगमिक पूजा.
याच पायावर इतिहास आणि पुराणे उभी आहेत. प्रत्येक कुंभयात्रीला ठाऊक असलेल्या कथा त्यांतच आहेत, त्यांपैकी समुद्रमंथन आणि अमृतकलशाची कथा.
srisanatan.org वर अधिक वाचा: वेद · आगम · निगम आणि आगम
अखिल भारतीय आखाडा परिषद तेरा आखाड्यांना मान्यता देते, आणि ते मिळून परंपरेची व्याप्ती दाखवतात. सात शैव संन्यासी आखाडे आहेत, आदि शंकराचार्यांच्या दशनामी परंपरेतील. तीन वैष्णव बैराग्यांच्या अनी आहेत, श्रीरामाचे उपासक. उरलेले तीन — दोन उदासीन आणि एक निर्मल — शीख गुरूंशी जोडलेल्या परंपरा धारण करतात आणि वेद-उपनिषदांचाही अभ्यास करतात.
देवीची उपासना, म्हणजे शाक्त प्रवाह, या सर्वांतून वाहते, आणि कुंभनगरांत देवीची प्राचीन मंदिरे आहेत. देवता, रीतिरिवाज आणि तिथी एका संप्रदायापासून दुसऱ्यात वेगळ्या असतात, आणि प्रत्येक आखाडा आपली परंपरा पाळतो. तरीही मोठ्या स्नानपर्वांच्या दिवशी ते सर्व धर्माची एकच मिरवणूक बनून पाण्याकडे चालतात.
srisanatan.org वर अधिक वाचा: शैव · वैष्णव · शाक्त · गुरुपरंपरा · संन्यास
तीर्थ म्हणजे उतार, पलीकडे जाण्याची जागा: पृथ्वीवरील असे स्थान जिथे, परंपरा सांगते, बदलणाऱ्या जगातून न बदलणाऱ्याकडे पार जाणे सोपे होते. पुराणे सांगतात की अमृताचे थेंब अशा चार ठिकाणी पडले — प्रयागराज, हरिद्वार, नाशिक-त्र्यंबकेश्वर आणि उज्जैन — आणि गुरू, सूर्य आणि चंद्र त्या स्थानाशी जोडलेल्या स्थितीत येतात तेव्हा कुंभ प्रत्येक ठिकाणी परत येतो.
स्नान, म्हणजे पवित्र डुबकी, ही परंपरेतील सर्वांत साधी आणि सर्वांत प्राचीन कृतींपैकी एक: प्रार्थना, देवाचे नाव आणि पूर्वजांचे स्मरण यांसह घेतलेले पाणी. अमृतस्नानाच्या दिवशी आखाडे ठरलेल्या क्रमाने आधी स्नान करतात, आणि त्यांच्या मागोमाग यात्री.
srisanatan.org वर अधिक वाचा: मंदिरे आणि तीर्थे
ही परंपरा जीवनाला संस्कारांनी अंकित करते — जीवन शुद्ध आणि पवित्र करणारे विधी. शास्त्रीय यादी सोळा संस्कार मोजते: गर्भाधान आणि बाळाच्या नामकरणापासून, अन्नप्राशन, जावळ, मुंज आणि विवाह यांतून, मृत्यूनंतरच्या अंत्यसंस्कारापर्यंत. अनेक कुटुंबे यांपैकी एखादा संस्कार तीर्थावर करण्यासाठी येतात, जसे मुलाचे जावळ, अस्थिविसर्जन किंवा पितरांचे तर्पण, आणि कुंभ हा त्यासाठीचा एक मोठा प्रसंग आहे.
नदी गृहस्थाश्रमापलीकडचे पाऊलही पाहते. संन्यासदीक्षेत साधक स्वतःचेच अंत्यविधी करतो आणि नवे नाव मिळवतो, आणि शैव आखाड्यांची नागादीक्षा परंपरेने कुंभातच दिली जाते.
srisanatan.org वर अधिक वाचा: सोळा संस्कार
ही परंपरा प्रत्येकाला संसार सोडायला सांगत नाही. ती मानवी जीवनाची चार योग्य उद्दिष्टे सांगते: धर्म, योग्य आचरण; अर्थ, प्रामाणिकपणे मिळवलेले धन आणि सुरक्षितता; काम, प्रेम आणि आनंद; आणि मोक्ष, मुक्ती. धर्म अर्थ आणि कामाला दिशा देतो, आणि मोक्ष हे अंतिम ध्येय आहे.
कुंभात हे चारही पुरुषार्थ एकाच ठिकाणी भेटतात: आशीर्वादासाठी आलेली कुटुंबे, तंबूंचे नगर चालवणारे व्यापारी आणि सेवेकरी, आणि अंतिम ध्येयासाठी सर्वस्व सोडलेले संन्यासी. हे सर्व एकाच परंपरेत उभे आहेत.
srisanatan.org वर अधिक वाचा: चार पुरुषार्थ
ढोबळमानाने, होय. हिंदू धर्म हे नंतर बाहेरून दिलेले नाव आहे; सनातन धर्म, म्हणजे शाश्वत धर्म, हे नाव ही परंपरा स्वतःला देते, आणि त्यात वैदिक, शैव, वैष्णव, शाक्त आणि इतर मार्ग एकत्र येतात.
नाही. अमृतस्नानाच्या दिवशी आखाडे आपल्या ठरलेल्या क्रमाने आधी स्नान करतात, पण मेळ्याच्या प्रत्येक दिवशी नदी प्रत्येक यात्रेकरूसाठी खुली असते.
अमृतकलश आणि समुद्रमंथनाची कथा पुराणांत आणि महाभारतात येते. स्नानाच्या तिथी गुरू, सूर्य आणि चंद्र यांच्या स्थितींवरून ठरतात, ज्या पंचांगातून वाचल्या जातात.
आमची सहयोगी संदर्भ वेबसाइट srisanatan.org वेद, आगम, दर्शने, संस्कार, सण आणि बरेच काही समजावते, आणि swarayoga.org ही परंपरा स्वर योग पीठ जशी शिकवते तशी मांडते.
पुढे वाचा — आमच्या सहयोगी वेबसाइट्स