ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଳମିଳନ — ଯେଉଁଠାରେ ଫିକା ରଙ୍ଗର ଗଙ୍ଗା ଓ ସବୁଜ ଯମୁନା ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରେଖାରେ ସାଙ୍ଗ ହୋଇ ବହନ୍ତି, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଏକ ନଦୀ ତଳୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ପ୍ରୟାଗରାଜରେ ପହଞ୍ଚେ; ହିମାଳୟରୁ ବୋହି ଆଣିଥିବା ପଟୁମାଟି ଯୋଗୁଁ ଏହାର ରଙ୍ଗ ଫିକା ଓ ଜଳ ଭାରୀ। ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ଆସେ; ଏହା ଅଧିକ ଗଭୀର, ଧୀର ଓ ସବୁଜ। ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ମିଶନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୁଇ ରଙ୍ଗ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ — ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସୀମାରେଖା ଥାଏ, ଏବଂ ନୌକାରୁ ଆପଣ ସେହି ରେଖାର ଆରପାର ହାତ ବଢ଼ାଇପାରିବେ।
ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସରସ୍ୱତୀ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ତଳୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ସେହି ସଙ୍ଗମ ଏକ ତ୍ରିବେଣୀ — ତିନିଟିର ବେଣୀ। ଋଗ୍ବେଦର ସରସ୍ୱତୀ ଏକ ମହାନଦୀ ଥିଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶୁଖିଗଲା; ଏହା ବାଲି ତଳେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି କି ନାହିଁ, ସେ ବିଷୟରେ ଜଳବିଜ୍ଞାନୀ ଓ ପରମ୍ପରାବାଦୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ତର ଭିନ୍ନ। ଏହି ତର୍କରେ ଭକ୍ତିର ମର୍ମ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ: ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦୁଇଟି ନଦୀକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ତୃତୀୟଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା, ସମଗ୍ର ସାଧନାପଥର ଏକ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରତିଛବି।
ହରିଦ୍ୱାରର ହର କି ପୌଡ଼ୀରେ ଆପଣ ପାହାଚ ଓହ୍ଲାଇ ସ୍ରୋତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ସଙ୍ଗମ ସ୍ନାନ ନଦୀ ମଝିରେ ହୁଏ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କୂଳରୁ ନୌକାରେ ନଦୀମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ନିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗଭୀର ପାଣିରେ ଖୁଣ୍ଟ ପୋତି କାଠ ମଞ୍ଚ ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ। ଆପଣ ମଞ୍ଚରୁ କିମ୍ବା ନୌକାରୁ ହିଁ ବୁଡ଼ ପକାନ୍ତି।
ଏହା ଦିନର ବ୍ୟବହାରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବଦଳାଇଦିଏ। ଘାଟର ପ୍ରସ୍ଥ ନୁହେଁ, ନୌକାର କ୍ଷମତା ହିଁ ସୀମିତ କାରକ; ଏବଂ ମହାସ୍ନାନ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଭୋର ପୂର୍ବରୁ ନୌକାଗୁଡ଼ିକ ନିରନ୍ତର ଚାଲେ। ମେଳା ସମୟରେ ମେଳା ପ୍ରଶାସନ ଭଡ଼ା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରେ; ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଭଡ଼ା ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ ଏବଂ ନଦୀ ମଝିରେ ଦରଦାମ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ନଦୀଶଯ୍ୟା ଧୀରେ ଧୀରେ ଗଭୀର ହୁଏ ଏବଂ ସଙ୍ଗମର ଜଳ ସାଧାରଣତଃ ଶାନ୍ତ ଥାଏ — କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ନଦୀ, ମାଘରେ ଜଳ ଥଣ୍ଡା ଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରଶାସନ ସ୍ନାନ ସୀମାରେ ବୁଡ଼ାଳିମାନଙ୍କୁ ନିୟୋଜିତ କରେ। ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତରେ ରୁହନ୍ତୁ ଏବଂ ନାଉରିଆଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ବୋଲି ମାନନ୍ତୁ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁମ୍ଭ ତୀର୍ଥରେ ବିଧି ସମାନ: ପ୍ରଥମେ ସଙ୍କଳ୍ପ — କାହା ପାଇଁ ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ମନେ ମନେ କୁହନ୍ତୁ — ତା’ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ତିନି ବୁଡ଼, ତା’ପରେ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ ଅର୍ଥାତ୍ ତର୍ପଣ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦାନ।
ତର୍ପଣ ଓ ପରଲୋକଗତଙ୍କ କ୍ରିୟାକର୍ମ ସହ ପ୍ରୟାଗରାଜର ବିଶେଷ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି, ଏବଂ ସଙ୍ଗମର ପଣ୍ଡାମାନେ ବହୁ ପିଢ଼ି ପୁରୁଣା ବଂଶାବଳୀ ଅଭିଲେଖ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ପରିବାର ପ୍ରାୟତଃ ନିଜ ଅଭିଲେଖ ପାଇପାରନ୍ତି।
ସାବୁନ ନୁହେଁ, ସାମ୍ପୁ ନୁହେଁ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ନୁହେଁ। ନଦୀରେ କିଛି ନ ଛାଡ଼ିବା ହିଁ ତାହା ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉପକାରୀ ଅର୍ପଣ।
ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖନ୍ତୁ — ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗ
2025ର ମହାକୁମ୍ଭ, ବାର୍ଷିକ ମାଘ ମେଳା, କଳ୍ପବାସର ବ୍ରତ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରୟାଗରାଜ ମେଳା କେବେ ପଡ଼ିବ।
ପଢ଼ନ୍ତୁ: ପ୍ରୟାଗରାଜ କୁମ୍ଭ ମେଳା →