ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰਾਲਾ: ਉਹ ਇਕਲੌਤਾ ਅਖਾੜਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਦੱਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਹੈ — ਗਾਇਤ੍ਰੀ।
ਕੁੰਭ ਦਾ ਹਰ ਹੋਰ ਅਖਾੜਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਤਿਆਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਨੀ ਅਖਾੜਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਦੱਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ: ਉਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਨਾ ਮੁੜ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ।
ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਨਹੀਂ — ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ — ਕਥਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਉਹ ਮੰਤਰ ਜੋ ਦੀਖਿਅਤ ਹੋਏ ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਦੇਵੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ।
ਪੂਰੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ — ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਪੱਸਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਵੀ ਚਾਰ ਅਗਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਸੂਰਜ ਪੰਜਵੀਂ ਅਗਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਸਮ ਦੀ ਥਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਤਪਸ਼।
ਅਗਨੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੂਨਾ ਅਖਾੜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਪੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਨਾਗਾ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਢੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਤਰ-ਪਾਠ।
ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਣੀ-ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭ ਸਿਰਫ਼ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ 19 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਵੇਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਨਿਰੰਜਨੀ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਆਨੰਦ ਅਖਾੜਾ →