ਦੋ ਉਦਾਸੀਨ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ — ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜੋ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚੰਦਰਦੇਵ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਸੀਨ ਸੰਪਰਦਾਇ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ (ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 1494–1629) ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਦਾਸੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚੰਦਰਦੇਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਿੰਦੂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗ ਹੈ।
ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1825 ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ — ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਡਿੱਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਯੋਗੀਰਾਜ ਸ੍ਰੀ ਨਿਰਵਾਣਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਮਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਸ਼ਰਮ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸੌ ਆਸ਼ਰਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅਖਾੜੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ — ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਖਾੜਾ ਜਾਲ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਰਵਾਇਤੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਵਾਈ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਉਦਾਸੀਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਧਰਮ-ਧਵਜ ਤੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਲਗਭਗ ਪਚੱਤਰ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਮਸਤੂਲ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਇਹ ਝੰਡਾ ਮੇਲਾ ਨਗਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਡੇਰੇ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੁਖੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਇਹੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਦੇ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਉਦਾਸੀਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਸ਼ਾਖਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਨਵਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਾ →