ਦੋ ਉਦਾਸੀਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਵੀਂ — ਅਤੇ ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਜਲੂਸ ਮੇਲੇ ਦੇ ਹਰ ਹੋਰ ਜਲੂਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਿਸੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ਸਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਯਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਨਵਾਂ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਾ 1846 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਬੜਾ ਉਦਾਸੀਨ ਸੰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮਹੰਤ ਸੁਧੀਰ ਦਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਕੰਖਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਦੋਵੇਂ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕੋ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਚੰਦਰਾਚਾਰਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੰਡ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗਠਨ ਹਨ।
ਇਸ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਉਸੇ ਦਿਨ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਹੋਰ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਵਾਈ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨੀ ਜਲੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਅੱਗੇ ਆਰਾਧਯ ਦੇਵ, ਪਾਲਕੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ, ਬਰਛਿਆਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਗਾ ਦਲ, ਢੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ — ਉੱਥੇ ਨਵਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਦੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਿਸੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਰਛੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਸਤਰ।
ਜਿਸ ਅਖਾੜੇ ਲਈ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਵਸਰ ਉਸ ਦਾ ਜਲੂਸ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਦਵੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰੌਲੇ-ਭਰੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੇਖੇਗਾ।
ਨਯਾ ਉਦਾਸੀਨ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਘਰ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੁਖੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚ — ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ — ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਦਾਸੀਨ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋਵੇਂ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜਾ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੱਧ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1862 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜਾ →