ਦਿਗੰਬਰ ਅਣੀ ਅਖਾੜਾ

ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

• ਪਰਿਵਾਰ — ਵੈਸ਼ਨਵ ਬੈਰਾਗੀ — ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਸੰਪਰਦਾਇ
• ਰਵਾਇਤੀ ਭੂਮਿਕਾ — ਤਿੰਨ ਅਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ (ਮਹਾਰਾਜਾ)
• ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ — ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬਾਲਾਨੰਦ, ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਰੰਭ
• ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ — ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕੁੰਭ ਸਥਾਨ; ਨਾਸ਼ਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਨ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕੁੰਭ ਹੈ
• ਚਿੰਨ੍ਹ — ਊਰਧਵ-ਪੁੰਡ੍ਰ — ਖੜ੍ਹਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤਿਲਕ

ਤਿੰਨ ਸੈਨਾਵਾਂ

ਅਖਾੜਾ ਜਗਤ ਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੱਖ ਕੇਵਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ — ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੈਨਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਬਾਲਾਨੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨੇ ਯੋਧਾ ਸਾਧੂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਨੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ: ਦਿਗੰਬਰ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ, ਨਿਰਮੋਹੀ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣੀ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾ ਵਜੋਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ — ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੈਵ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਾਂਗ — ਆਪਣੇ ਵਿਰਕਤ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਉਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਿਗੰਬਰ — ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ

ਦਿਗੰਬਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਸਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ" — ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਵਸਤਰ ਪੁਲਾੜ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਗਨ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਤਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਬੈਰਾਗੀ ਰਾਮ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਊਰਧਵ-ਪੁੰਡ੍ਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਖੜ੍ਹਾ ਤਿਲਕ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ ਲੇਟਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਢੰਗ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਾਧੂ ਕਿਸ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ

ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਨੀਆਂ ਦਾ ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਮ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੰਹਸਥਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ: ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਖਾੜੇ ਵੱਖਰੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ਿਕ ਦੇ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਪਹਿਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਰਹੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ 11 ਅਤੇ 12 ਸਤੰਬਰ 2027 ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।