ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੈਵ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ — ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਸਾਂਖਿਆ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ — ਮਹਾਨ ਬੁਝਣਾ, ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਵਤਾ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ: ਨਾ ਸ਼ਿਵ, ਨਾ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਨਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਸਗੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਜੋ ਸੰਪਰਦਾ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਖਾੜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਤ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵੇਕ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਕੰਖਲ ਵਿੱਚ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ — ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ — ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੋਗ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਗੱਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਮਾਨੋ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠਣਾ ਹੈ।
ਕੰਖਲ ਤੋਂ ਇਹ ਅਖਾੜਾ ਹੋਰ ਕੁੰਭ ਨਗਰਾਂ — ਕਾਸ਼ੀ, ਨਾਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਉੱਜੈਨ — ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਖਾੜਾ ਹਰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੇਲਾ ਮੁੜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਟਲ ਅਖਾੜਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਧਿਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਅਖਾੜੇ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਰਾਧਯ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜਲੂਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਯਾਤਰੀ ਤੇਰਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਛਾਣਨਾ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ, ਗੱਦੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਇਸ ਦੇ ਆਰਾਧਯ ਦੇਵ ਹਨ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਅਟਲ ਅਖਾੜਾ →