ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ, ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸੈਨਾ — ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਮੰਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਗੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਣੀ।
ਨਿਰਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ — ਜੋਤ ਦਾ ਬੁਝਣਾ, ਮੁਕਤੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਅਣੀਆਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੈਨਾ ਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਦਸਤਾ ਜਿਸ ਨੇ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਅਣੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਨੂਮਾਨ ਗੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ — ਇੱਕ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਣੀਆਂ ਦਾ ਯੋਧਾ ਸਰੂਪ ਕੋਈ ਰੂਪਕ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਹਨੂਮਾਨ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਯੋਧਾ ਅਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਹੋਣਾ ਉਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਉਹ ਸੇਵਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ — ਉਸ ਯੋਧੇ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਜੋ ਭਗਤ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।
ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਬੈਰਾਗੀ ਸ਼ੈਵ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਭਗਤੀ ਹੈ — ਨਿੱਜੀ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ — ਜਦਕਿ ਦਸ਼ਨਾਮੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਨ, ਅਦਵੈਤ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਹਰ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਡੇਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਵਾਣੀ ਅਣੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਹਸਥ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਖਾੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ 11 ਸਤੰਬਰ 2027 ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਿਕ ਦੇ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਜਦਕਿ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਥਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਇਹ ਵੰਡ ਉਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁੰਡ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਉਦਾਸੀਨ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਉਹ ਅਖਾੜਾ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ 1825 ਨੂੰ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਬੜਾ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਾ →