ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰਾਂ ਅਤੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਭੋਜਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਠੇਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰੋ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਰ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਦੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੁੜ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ। ਇੱਥੇ ਤੰਬੂ ਛੋਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਬਾਂਸ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਸੀ ਉੱਤੇ ਧੋਤੇ ਕੱਪੜੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਕੈਨਵਸ ਦੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕੌਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੀਸ ਰਹੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਕੰਬਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਕਲਪਵਾਸੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੰਬੂਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਗਲੀ ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ — ਜਲੂਸਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ, ਖ਼ੁਦ ਅਖਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ।
ਕਲਪਵਾਸ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਵਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਿਵਾਸ — ਕਿਤੇ ਰਹਿਣਾ, ਟਿਕਣਾ। ਕਲਪ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਯੁੱਗ। ਕਲਪਵਾਸ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਅਜਿਹੇ ਸਟੀਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਰਹਿਣਾ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਆਮ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਵਚਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਮਹੀਨਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਿਆ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ — ਮਾਲ-ਮਿਲਖ, ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਿਆਨ-ਭੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਵਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ।
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ਜਿਹੜੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। — ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਾਘ-ਮਹਾਤਮ ਪਰੰਪਰਾ
ਕਲਪਵਾਸ ਦਾ ਘਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸਾਹਿਤ — ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਤਸਯ, ਪਦਮ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਪਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਸੰਗਮ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਉੱਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਤੱਕ, ਪੂਰਾ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨਾ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ: 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਿਊਐਨ ਸਾਂਗ ਨੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਹਰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਤੰਬੂਆਂ ਦਾ ਨਗਰ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਲਪਵਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਕੁੰਭ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਰਤ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੁੰਭ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਲਪਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਤੰਬੂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਸ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ, ਉੱਜੈਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਪਰਾ ਉੱਤੇ — ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰੰਪਰਾ ਕਲਪਵਾਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ — ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਚੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਡੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਣਗੇ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਪੰਜ ਗੱਲਾਂ ਪੂਰੇ ਵਰਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ:
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੂਚੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ: ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਨਾਗਾ ਦਾਨ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸਰਵਣ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਅਤੇ ਤੰਬੂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੇਰੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਅਗਨੀ ਜਗਦੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਲਪਵਾਸੀ ਹਰ ਦਿਨ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੌਨ — ਚੁੱਪ — ਵੀ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨਾਹੀਆਂ ਵੀ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹਨ। ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੌਣਾ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।
ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਵਜੇ, ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੇਰਾ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਵਾਸੀ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲੋਟਾ ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡੁਬਕੀਆਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਜੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਠਾਰਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਚਾਨਣ ਹੋਣ ਤੱਕ ਜਪ ਲਈ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਡੇਰੇ ਕਥਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਜਾਂ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕੋ ਭੋਜਨ, ਛੋਟੀ ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ: ਚੌਲ ਜਾਂ ਖਿਚੜੀ, ਇੱਕ ਸਬਜ਼ੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਗਰਾਹੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣਾ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣੇ, ਤੰਬੂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਸਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਾਟ ਤੱਕ ਉਤਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ। ਸ਼ਾਮ ਢਲਦਿਆਂ ਤੀਜਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦੀਵੇ। ਫਿਰ ਆਰਤੀ, ਹੋਰ ਕਥਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਨੀਂਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦਾ ਵੇਲਾ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕੇ ਕਲਪਵਾਸੀ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਹਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਭਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਵੇਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਬਾਰਾਂ ਮੇਲੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਾਘ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਰੇਤ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਸ ਨੇ ਕਲਪਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਉਸ ਨੇ ਤੀਹ ਸਰਦੀਆਂ ਬਿਤਾਈਆਂ ਹਨ।
ਰਿਵਾਜ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਸ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ — ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ ਕਿ ਕਲਪਵਾਸ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਪੁੰਨ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਸਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵਰਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵਾਸੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਸ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਨੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਆਪ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਖਾੜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਭਸਮ ਲਪੇਟੇ, ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪੇਸ਼ਵਾਈ ਦੇ ਮੋਹਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਵਾਸੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਟਿਕਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਤਿਆਗੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
ਪਰੰਪਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋ ਉੱਤਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਔਖਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਪੁਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਲਪਵਾਸੀ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅਸਰ ਬਾਕੀ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।
ਕੁੰਭ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਤ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਅੰਸ਼ਕ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ — ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ, ਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਵਰਤ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੂਰਾ ਵਰਤ ਐਲਾਨ ਕੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦੇਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਅਰਧ ਕੁੰਭ 2027 ਵਿੱਚ — 14 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2027 ਤੱਕ — ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਨੀਲ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਗਊ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਧਾਰਾ ਸੰਭਾਲਣਯੋਗ ਹੈ, ਭੀੜ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਜੂਝੇ ਬਿਨਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2027, ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸ਼ਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਹਸਥ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਰਾਮਕੁੰਡ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੰਚਵਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਜੈਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਘਾਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਪਰਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁੰਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਲਈ ਕਿ ਕੋਈ ਭੀੜ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੁੰਦੀ।