ਉਹ ਕੁੰਡ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਨੇ ਬਨਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ — ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਹਸਥ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਖਾੜੇ ਆਪਣਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸ਼ਿਕ ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਪੰਚਵਟੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਪੰਜ ਬੋਹੜਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਨਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਸਿਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਨੱਕ, ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਦਾ ਨੱਕ ਕੱਟਿਆ ਸੀ।
ਰਾਮਕੁੰਡ ਇਸ ਸਬੰਧ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੁੰਡ ਹੈ: ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕੁੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੀ ਗੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਮਕੁੰਡ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ — ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ — ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਅਸਥੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕੁੰਡ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਗ ਮਨਾ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ।
ਨਾਸ਼ਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਹਸਥ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਦੋ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਖਾੜੇ — ਤਿੰਨ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਅਣੀਆਂ — ਨਾਸ਼ਿਕ ਦੇ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ ਲਗਭਗ 30 km ਦੂਰ ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਹਸਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਲਈ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵਿਖੇ 11 ਸਤੰਬਰ 2027 ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਵਿਖੇ 12 ਸਤੰਬਰ 2027 ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਰੋਹ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ 2 ਅਗਸਤ ਅਤੇ 31 ਅਗਸਤ 2027 ਨੂੰ ਹਨ।
ਇਹ ਵੰਡ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ਿਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਵਾਦ ਸੀ; ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਸਿੰਹਸਥ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਧ — ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ-ਕੁੰਡ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਕੁੰਡ →