सः अखाडा यः तां देवताम् आश्रितवान् यस्याः दर्शनमार्गः कस्मैचित् कथनीयः नास्ति — सूर्यः, रविः, अत्र भुवनभास्करसूर्यनारायणरूपेण पूज्यते।
आनन्दः परमानन्दं सूचयति — सुखं न, अपि तु परब्रह्मणः शास्त्रीयवर्णने सच्चिदानन्दः इति तृतीयं पदम्, सत्-चित्-आनन्दः। तन्नाम्ना अभिहितः अखाडा मार्गस्य अपेक्षया लक्ष्यस्य नाम गृह्णाति।
तस्य देवता सूर्यः, अखाडस्य व्यवहारे भुवनभास्करसूर्यनारायणः इति सम्बोध्यते — लोकानां प्रकाशकरूपः रविः। पृथक्-पृथक् अधिष्ठातृदेवतां धारयत्सु सप्तशैव-अखाडेषु आनन्द-अखाडा प्रत्यक्षप्रकाशस्य गृहम् अस्ति: सा देवता यस्याः ध्यानं स्वयं गायत्री करोति, यस्यै च सम्प्रदायभेदं विना प्रत्येकः आचारवान् हिन्दुः प्रभाते जलार्घ्यं समर्पयति।
आनन्द-अखाडा परम्परया निरञ्जनी-अखाडेन सह सम्बद्धः, मेलायां च तेन सह गच्छति — तस्य समूहे शोभायात्रां करोति, तस्य समीपे शिविरं स्थापयति, तेन सम्बन्धेन अमृतस्नानक्रमे स्वस्थानं गृह्णाति च।
सप्तशैव-अखाडानां मध्ये एते सम्बन्धाः प्राचीनाः स्थिराश्च सन्ति: अटल-अखाडा महानिर्वाणी-अखाडेन सह, आनन्द-अखाडा निरञ्जनी-अखाडेन सह, आवाहन-अखाडा अग्नि-अखाडा च जूना-अखाडेन सह। एतान् ज्ञात्वा कुम्भे अन्यथा विस्मयकरी इव दृश्यमाना शिविराणां ध्वजानां च बहुलता शीघ्रं बोध्यते।
प्रत्येकस्य अखाडस्य इव आनन्द-अखाडस्य पेशवाई अपि अग्रे स्वदेवतां वहति, तस्य शिविरं च तत् संस्कारवैभवं रक्षति येन अयं सम्प्रदायः चिरात् प्रसिद्धः। स्नानानां मध्ये, प्रत्येकस्मिन् अखाडे इव, शिविरे एव दीक्षाः दीयन्ते, नियुक्तयः निश्चिताः क्रियन्ते, सम्प्रदायस्य आन्तरिककार्याणि च सम्पाद्यन्ते — एतानि कार्याणि कुम्भे एव विधिपूर्वकं कर्तुं शक्यन्ते, अन्यस्मिन् काले न।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
रामकृष्णयोः रामानन्दी-परम्परायां तिसृणां वैष्णववैरागिसेनानां प्रथमः।
पठन्तु: दिगम्बर-अणी-अखाडा →