तृतीयपरिवारस्य विद्वद्गृहम् — यत्र सभागारस्य मध्ये ग्रन्थ एव देवतारूपेण विराजते। अस्य केन्द्रेषु गुरुग्रन्थसाहिब प्रतिष्ठितः, तस्य पाठार्थं ग्रन्थी च विद्यते; सहैव वेदानाम् उपनिषदां च अध्ययनं भवति।
अधिकांशानाम् अखाडानां मुख्यसभागारं प्रविशन्तु, तत्र मूर्तिं द्रक्ष्यन्ति — दत्तात्रेयस्य, कार्तिकेयस्य, गणेशस्य, कपिलमुनेर्वा। निर्मलकेन्द्रं प्रविशन्तु, तत्र प्रतिष्ठितं गुरुग्रन्थसाहिब द्रक्ष्यन्ति, तथा तस्य पाठसेवां कुर्वन्तं ग्रन्थिनम् अपि।
निर्मलसम्प्रदायः वैदिकचिन्तनं सिखगुरुबाण्या सह संयोजयति, तस्य साधवश्च ग्रन्थेन सह वेदान्, भगवद्गीताम्, उपनिषदश्च पूजयन्ति। तस्य सदस्याः सिखाचारस्य पञ्च ककारान् धारयन्ति, अकृत्तान् केशान् पगड्याः अधः रक्षन्ति च। उदासीनवत् निर्मलाः अपि तादृशं स्थानं धारयन्ति यत् बृहत्तरयोः परम्परयोः काचिदपि पूर्णतया न व्याप्नोति — एषैव तेषां विशिष्टा परिचितिः, न तु तस्यां कश्चित् संभ्रमः।
अयम् अखाडा 7 अगस्त 1862 दिनाङ्के महिताबसिंहेन स्थापितः। मूलतः पटियालायां धर्मध्वजपञ्चायती अखाडा निर्मल इति स्थापितः, अधुना च अस्य पीठं हरिद्वारस्य कनखले अस्ति। भारते अस्य 32 शाखासु प्रायः 15,000 साधवः सन्ति।
एका विशेषता स्पष्टं वक्तव्या: अखाडा सर्वासां जातीनां सदस्यान् केनापि प्रतिबन्धेन विना स्वीकरोति। भारतीयसंन्यासिसङ्घानाम् ऐतिहासिकपृष्ठभूमौ एतत् सार्थकं मतम्, न केवलं औपचारिकता; अखाडस्य केन्द्रे विराजमानया गुरुबाण्या सह च एतत् सङ्गच्छते।
निर्मल इति नाम निष्कलङ्कम् इत्यर्थकम् — अस्याः परम्परायाः प्रधानता सर्वदा विद्याध्ययने आसीत्: इतिहासतः निर्मलसाधवः योद्धृसङ्घस्य अपेक्षया शास्त्रस्य अध्यापकाः व्याख्यातारश्च आसन्।
निर्मलाखाडा शैववैष्णवसमूहयोः अनन्तरं तृतीयपरिवारेण सह यात्रां करोति स्नाति च। मेलायाम् अस्य शिविरं तेषु स्थलेषु अन्यतमम्, यत्र आगन्तुकः निरन्तरं शास्त्रपाठं श्रोतुं शक्नोति — स एव अस्य अखाडस्य विशिष्टः स्वरः, यथा नगारा शङ्खश्च जूना-अखाडस्य।
निर्मलाखाडा अखिलभारतीय-अखाडा-परिषदा त्रयोदशसु अन्यतमत्वेन मान्यते, अन्यसदस्यवत् स्नानक्रमस्य शिविरविभाजनस्य च विषये परिषदः निर्णयेषु भागं गृह्णाति।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
संक्षिप्तावलोकनम्: अखाडः किम्, त्रयः परिवाराः, पेशवाई, अमृत स्नानक्रमः, अखाडा परिषद् च।
पठन्तु: 13 अखाडाः →