कुशावर्त-कुण्डः

संक्षेपेण

• नगरम् — त्र्यम्बकेश्वरम्, नाशिक-जनपदः, महाराष्ट्रः — नाशिकतः प्रायः 30 km
• नदी — गोदावरी — परम्परानुसारम् अयं कुण्डः तस्याः स्रोतः
• समीपे — द्वादशसु अन्यतमं त्र्यम्बकेश्वर-ज्योतिर्लिङ्गम्
• अमृत-स्नानम् — शैव-अखाडाः अत्र स्नानं कुर्वन्ति — आगामिनि सिंहस्थे 12 सितम्बर 2027
• तस्य उपरि — ब्रह्मगिरि-पर्वतः, यतः नदी अवतरतीति कथ्यते

यत्र नदी आरभते इति कथ्यते

गोदावरी त्र्यम्बकेश्वरस्य उपरि स्थिते ब्रह्मगिरि-पर्वते उद्भवति। पर्वतपार्श्वात् अवतरन्ती जलधारा अन्तर्धीयते; परम्परानुसारं सा कुशावर्तस्य पाषाणकुण्डे पुनः प्रकटते — अतः धार्मिकविधौ स एव नद्याः वास्तविकः स्रोतः मन्यते।

अस्य नाम ऋषेः गौतमस्य कथातः आगतम्। सः अवतरन्तीं नदीं कुशतृणस्य वलयेन एकस्मिन् स्थाने अधारयदिति कथ्यते — कुशावर्तः, अर्थात् कुशस्य आवर्तः। अयं प्राकारयुक्तः सोपानयुक्तश्च लघुः कुण्डः; अधःप्रवाहे गोदावरीं दक्षिणापथस्य महानदीरूपेण दृष्टवतः कस्यापि जनस्य कृते अस्य तीरे स्थातुम् अद्भुतः अनुभवः भवति।

त्र्यम्बकेश्वरम्

कतिपयपदानां दूरे त्र्यम्बकेश्वरमन्दिरं तिष्ठति, यद् द्वादशसु ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् — तेषु चेदम् असाधारणम्, यतोऽत्र लिङ्गस्य त्रीणि मुखानि सन्ति, यानि ब्रह्माणं विष्णुं शिवं च युगपत् प्रतिनिधातुम् अभिमतानि।

एतन्नगरम् भारते नारायणनागबलि, कालसर्पशान्ति तथा त्रिपिण्डीश्राद्ध इत्येतेषां संस्काराणाम् अपि प्रमुखस्थानेष्वन्यतमम् — एते पितृबाधानिवारणार्थं क्रियमाणाः शान्तिकर्माणि सन्ति। कस्यापि मेलस्य अपेक्षां विना तीर्थयात्रिणः संवत्सरं सर्वम् एतेषां कृते आगच्छन्ति।

सिंहस्थे

नाशिक-त्र्यम्बकेश्वर-सिंहस्थे शैव-अखाडाः अत्र कुशावर्ते अमृतस्नानं कुर्वन्ति, वैष्णव-अखाडाः तु पृथग्दिने नाशिकस्थे रामकुण्डे स्नान्ति। आगामिनि चक्रे तदर्थं कुशावर्ते 12 सितम्बर 2027 दिनाङ्कः, रामकुण्डे वैष्णवानां स्नानस्य परदिनम्।

यतः कुण्डः स्वयम् अल्पः, नगरं च सघनं पर्वतैः परिवृतं च, अतः स्नानदिने त्र्यम्बकेश्वरं कस्मिन्नपि कुम्भे अत्यन्तं नियन्त्रितेषु स्थलेष्वन्यतमं भवति। आवागमनं बहुहोराः पूर्वमेव नियन्त्र्यते, वाहनानि सुदूरे स्थग्यन्ते, पदयात्रा च दीर्घा भवति। तदनुसारं योजनां कुर्वन्तु, तद्दिनस्य प्रातःकाले आगमनस्य स्थाने पूर्वदिने आगच्छन्तु।