भारते जलानां सर्वाधिकप्रसिद्धः सङ्गमः — यत्र शुभ्रा गङ्गा हरिता यमुना च भवता दृश्यायां रेखायाम् एकत्र प्रवहतः, तृतीया नदी च अधस्तात् ताभ्यां मिलति इति मन्यते।
गङ्गा हिमालयात् आनीतेन पङ्केन पाण्डुरा भारवती च भूत्वा वायव्यदिशः प्रयागराजम् आगच्छति। यमुना नैर्ऋत्यदिशः आगच्छति; सा गभीरतरा मन्दतरा हरिता च अस्ति। यत्र ते सङ्गच्छेते, तत्र तयोः वर्णौ तत्क्षणं न मिश्रीभवतः — नद्यां प्रवहन्ती स्पष्टा सीमारेखा दृश्यते, नौकातः च भवान् तस्याः पारं हस्तं प्रसारयितुं शक्नोति।
परम्परानुसारं सरस्वती तत्र अधस्तात् अदृश्यरूपेण ताभ्यां सङ्गच्छते। अतः सः सङ्गमः त्रिवेणी — तिसृणां नदीनां वेणी — भवति। ऋग्वेदस्य सरस्वती महती नदी आसीत्, या प्राचीनकाले शुष्का अभवत्; सा सिकतायाः अधः अद्यापि प्रवहति वा इति प्रश्ने जलवैज्ञानिकाः परम्परानिष्ठाः च भिन्नम् उत्तरं ददति। अस्य विवादस्य भक्तिभावः न बाध्यते: ये द्वे नद्यौ भवान् पश्यति, ते तृतीयया अदृश्यया नद्या पूर्णे भवतः; एतत् सम्पूर्णस्य मार्गस्य समुचितं रूपकम् अस्ति।
हरिद्वारस्य हर की पौड़ी इव अत्र न भवति, यत्र सोपानैः अवतीर्य भवान् जलप्रवाहं प्रविशति; सङ्गमस्नानं तु नद्याः मध्ये भवति। तीर्थयात्रिणः तटात् नौकया सङ्गमस्थलं नीयन्ते, यत्र अल्पगभीरे जले काष्ठमञ्चाः स्तम्भैः स्थापिताः सन्ति। भवान् मञ्चात् अथवा नौकातः एव निमज्जनानि करोति।
अनेन दिवसस्य व्यावहारिकी व्यवस्था परिवर्तते। घाटस्य विस्तारः न, अपि तु नौकानां क्षमता सीमाकारकः अस्ति; महास्नानदिवसेषु नौकाः उषःकालात् पूर्वमेव निरन्तरं चलन्ति। मेलाकाले मेला-प्रशासनेन शुल्कानि निर्धारितानि प्रदर्शितानि च भवन्ति; नौकारोहणात् पूर्वं शुल्कं सम्मन्यताम्, नद्याः मध्ये तु मूल्यविचारः मा क्रियताम्।
नदीतलं शनैः निम्नं भवति, सङ्गमे जलं सामान्यतः शान्तं भवति — किन्तु एषा नदी अस्ति, माघे जलं शीतलं भवति, तथा च प्रतिवर्षं प्रशासनं स्नानसीमानां पार्श्वे निमज्जकान् नियोजयति। चिह्नितक्षेत्रस्य अन्तः एव तिष्ठत, नौकाचालकस्य निर्देशं च अन्तिमं मन्यध्वम्।
प्रत्येकस्मिन् कुम्भतीर्थे विधिः समानः अस्ति: प्रथमं सङ्कल्पः — कस्मै किमर्थं च स्नानं क्रियते इति मनसि निवेदयत — ततः सूर्योदयाभिमुखाः त्रिः निमज्जत, अनन्तरं पितृभ्यः जलार्पणरूपं तर्पणम्, अन्ते च दानम्।
प्रयागराजस्य तर्पणेन दिवङ्गतानां संस्कारैः च विशेषः सम्बन्धः अस्ति; सङ्गमस्य पण्डाः अनेकवंशपरम्पराभ्यः प्रचलिताः वंशावलीपञ्जिकाः रक्षन्ति। पूर्वम् अत्र आगतं कुटुम्बं प्रायः स्वकीयं लेखं अन्वेष्टुं शक्नोति।
न फेनकम्, न केशप्रक्षालकम्, न प्लास्टिकम्। नद्यां किमपि न त्यज्यताम् — एतदेव तस्यै सर्वाधिकोपकारकं समर्पणम्।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
2025 वर्षस्य महाकुम्भः, वार्षिकः माघमेला, कल्पवासस्य व्रतम्, तथा अग्रिमः प्रयागराजमेला कदा भविष्यति।
पठत: प्रयागराज कुम्भमेला →