आम्, भवतां स्वागतं वर्तते, आम्, भवन्तः स्नानं कर्तुमर्हन्ति। भवद्भ्यः विश्वासः न अपेक्ष्यते — अन्यस्य पवित्रावसरे अतिथेः सामान्यशिष्टाचारः एव अपेक्ष्यते।
कुम्भस्य यावत्कालीनाः अभिलेखाः सन्ति, तावत्कालात् भारतात् बहिः आगन्तुकाः अत्र आकृष्टाः सन्ति; शताब्दीभ्यः विदेशीयविद्वांसः, तीर्थयात्रिणः, पथिकाश्च अखाडाशिबिरेषु सत्कृताः सन्ति। भवन्तः जले प्रवेशं कुर्युः ततः पूर्वं घाटे कोऽपि भवतां धर्मं नागरिकतां वा न प्रक्ष्यति।
अयम् अवसरः एतदेव अपेक्षते यत् भवन्तः दृश्यस्य प्रेक्षकाः इव न, अपि तु अन्यस्य पवित्रसंस्कारस्य अतिथयः इव आगच्छेयुः। भेदः पूर्णतया आचरणे वर्तते, सः च लक्ष्यते।
सामान्येन पर्यटकप्रवेशानुमतिपत्रेण यात्रां कुर्वन्तु; सामान्यागन्तुकाय कुम्भे विशेषानुमतिः न आवश्यकी। यात्रायाः पूर्वं भारतीयदूतावासे स्वीयनागरिकतायै वर्तमाननियमान् अङ्कीयप्रवेशानुमतिपत्रस्य योग्यतां च परीक्षन्ताम्, यतः एते परिवर्तन्ते।
स्वस्य पारपत्रस्य प्रवेशानुमतिपत्रस्य च प्रतिलिपिं स्वेन सह वहन्तु, मूलपत्राणि च निवासस्थाने सुरक्षितानि स्थापयन्तु। केचन मेला-निवासाः नियमानुसारं विदेशीयातिथीनां पञ्जीकरणं करिष्यन्ति।
पत्रकाराः चलचित्रदलानि च सर्वथा भिन्नवर्गे सन्ति, तेभ्यः पूर्वमेव मान्यतापत्रम् आवश्यकम् — तत् अस्माकं माध्यम-विविआइपी-पृष्ठे वर्णितम्, न तु अत्र।
शालीनवस्त्राणि धारयन्तु — पुरुषाः स्त्रियश्च स्कन्धान् जानुनी च आच्छादयन्तु। भवन्तः पूर्णवस्त्रधारिणः स्नानं करिष्यन्ति; स्नानवस्त्रं नोचितम्, तत् समीपस्थानां जनानां स्पष्टम् असौकर्यं जनयिष्यति। आर्द्रतां सोढुं शक्यानि कार्पासवस्त्राणि, परिवर्तनाय च शुष्कवस्त्रसमूहं वहन्तु।
घाटानां समीपे मन्दिरेषु शिबिरेषु च यत्र अन्ये पादत्राणानि निष्कासयन्ति, तत्र पादत्राणानि निष्कासयन्तु।
छायाचित्रणम्। मेला पृथिव्याः अत्यन्तं चित्रोपयुक्तेषु अवसरेषु अन्यतमः, अत्रैव आगन्तुकाः बहुधा प्रमादं कुर्वन्ति। कस्यचित् जनस्य छायाचित्रग्रहणात् पूर्वं सर्वदा अनुमतिं पृच्छन्तु, निषेधं च विवादं विना स्वीकुर्वन्तु। स्नानं कुर्वतः वस्त्राणि परिवर्तयतः वा कस्यापि चित्रं कदापि मा गृह्णन्तु। स्वमृतजनानां संस्कारं कुर्वतः कुटुम्बस्य चित्रं कदापि मा गृह्णन्तु। नागसाधवः वेषप्रदर्शनस्य वस्तूनि न सन्ति; केचन सानन्दं छायाचित्रं ग्राहयिष्यन्ति, केचन न, तत् ज्ञातुं पृच्छन्तु।
आमन्त्रणं विना साधुं, तस्य आसनम्, अग्निम्, उपकरणानि वा मा स्पृशन्तु। यदि भवद्भ्यः प्रसादः दीयते, तं दक्षिणहस्तेन गृह्णन्तु।
मेला-क्षेत्रे कुत्रापि न मांसं, न अण्डानि, न मद्यम्। अस्मिन् विषये किमपि परिवर्तनं न स्वीक्रियते, एतच्च गम्भीरतया पाल्यते।
यदि भवन्तं अखाडा-शिबिरे उपवेष्टुम् आमन्त्रयन्ति, तर्हि उपविशन्तु। चायं स्वीकृत्य एकहोरां तत्र स्थित्वा भवन्तः यावद् ज्ञास्यन्ति, ततोऽल्पमेव चित्रग्रहणयन्त्रेण सह दिवसभ्रमणेन ज्ञास्यन्ति।
तत् सार्थकवर्णनस्य सीमाम् अतिक्रम्य अतिविशालम् अस्ति — कोटिशः जनानां तात्कालिकं नगरम्, यस्य स्वकीयाः मार्गाः, चिकित्सालयाः, आरक्षक-विभागाश्च सन्ति। दूराणि दीर्घाणि, जनसम्मर्दाः सघनाः, दूरभाष-जालानि च पुनःपुनः निष्फलानि भवन्ति।
उत्तरदिशः नगरेषु जनवरी-फरवरी-मासयोः वातावरणं शीतलम् अस्ति, नदीनां जलं च हिमवत् शीतलम्।
पाश्चात्य-मानदण्डानुसारं सुविधाः सामान्याः सामूहिकाश्च सन्ति। शौचालयाः बहवः किन्तु सरलाः। निवासः, उत्तमोऽपि निवासः, साधारणः एव।
तत्र गतानां जनानां सामान्यकथनानुसारं तत् सर्वस्माद् अन्यद् अनुपमम् अस्ति। प्रायः सर्वेषां गतवतां परामर्शः अयम् अस्ति—प्रसिद्धप्रातःकालाद् अधिकं कालं तिष्ठन्तु, केवलम् अमृत स्नानस्य जनसम्मर्दे न तिष्ठन्तु, अपि तु मेला-जीवनस्य सामान्यलये न्यूनातिन्यूनम् एकं दिनं यापयन्तु — कल्पवासी-शिबिरे, अखाडायाः सायं प्रवचने, प्रभाते शान्ते घाटे वा।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
व्यावहारिकी सूची — स्नानवस्त्राणि, शीतरक्षणम्, पादत्राणानि, प्रलेखाः, त्यक्तव्यं सामानं च।
पठन्तु: किं सामानं नेतव्यम् →