कुम्भमेला केनापि न स्थापिता। अतीव प्राचीना अद्यापि जीवन्ती च परम्परा, सनातनधर्मः, यदा स्वपञ्चाङ्गेन निर्दिष्टे मुहूर्ते नदीतीरम् आगच्छति, तदा एव कुम्भः भवति। एतत् पृष्ठं तां परम्परां सरलैः शब्दैः विवृणोति, अग्रे कुत्र पठनीयम् इति च दर्शयति।
सनातन इत्यस्य अर्थः शाश्वतः, अनादिः। धर्मः सा व्यवस्था या जगद् धारयति, तत् कर्तव्यं यत् जीवनं धारयति। एतौ शब्दौ महाभारत-मनुस्मृत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु सह दृश्येते। अस्याः परम्परायाः न एकः संस्थापकः, न एकः ग्रन्थः, न एकः अधिपतिः। एषा उपदेशानां साधनानां परम्पराणां च कुटुम्बम्, याः परस्परं अभिजानन्ति — अत एव भिन्नभिन्नसम्प्रदायानां साधवः एकस्मिन् एव प्रभाते एकस्यां एव नद्यां स्नातुं शक्नुवन्ति।
दैनिकव्यवहारे बहवः जनाः हिन्दुधर्मः इति वदन्ति। सनातनधर्मः इति नाम परम्परा स्वयं स्वस्मै ददाति, कुम्भे प्रत्येकः यात्री कस्याः परम्परायाः भागी इति एतत् नाम एव सूचयति।
srisanatan.org इत्यत्र अधिकं पठत: सनातनधर्मः कः?
एषा परम्परा श्रुतौ प्रतिष्ठिता, यद् ऋषिभिः श्रुतम्: चत्वारः वेदाः — ऋग्, यजुः, साम, अथर्व — स्वब्राह्मण-आरण्यक-उपनिषद्भिः सह। अस्याः वैदिकधारायाः, या निगमः इति उच्यते, पार्श्वे आगमः प्रवहति: शैव-वैष्णव-शाक्तशास्त्राणि, यानि देवालयपूजां मन्त्रं दीक्षाम् आन्तरसाधनां च उपदिशन्ति। प्रायः सर्वा जीवन्ती उपासना उभे संयोजयति — यज्ञाग्नौ वैदिकः मन्त्रः, गर्भगृहे आगमिकी पूजा च।
अस्मिन् एव आधारे इतिहासाः पुराणानि च तिष्ठन्ति। तेषु एव ताः कथाः सन्ति याः प्रत्येकः कुम्भयात्री जानाति, यथा समुद्रमन्थनं अमृतकलशश्च।
srisanatan.org इत्यत्र अधिकं पठत: वेदाः · आगमाः · निगमः आगमश्च
अखिलभारतीय-अखाडापरिषद् त्रयोदश अखाडान् अङ्गीकरोति, ते च मिलित्वा परम्परायाः विस्तारं दर्शयन्ति। सप्त शैवसंन्यासिनाम् अखाडाः, आदिशङ्कराचार्यस्य दशनामीपरम्परायाम्। त्रयः वैष्णवबैरागिणां अन्यः, श्रीरामभक्ताः। अवशिष्टाः त्रयः — द्वौ उदासीनौ एकः निर्मलश्च — सिखगुरुभिः सम्बद्धाः परम्पराः धारयन्ति, वेदोपनिषदाम् अध्ययनं च कुर्वन्ति।
देव्याः उपासना, शाक्तधारा, सर्वेषु प्रवहति, कुम्भनगरेषु च देव्याः प्राचीनानि मन्दिराणि सन्ति। देवताः आचाराः तिथयश्च सम्प्रदायात् सम्प्रदायं भिद्यन्ते, प्रत्येकः अखाडः स्वपरम्परां पालयति। तथापि महास्नानपर्वसु सर्वे धर्मस्य एका एव शोभायात्रा भूत्वा जलं प्रति गच्छन्ति।
srisanatan.org इत्यत्र अधिकं पठत: शैवम् · वैष्णवम् · शाक्तम् · गुरुपरम्परा · संन्यासः
तीर्थम् इति उत्तरणस्थानम्: भूमेः तत् स्थलं यत्र, परम्परा वदति, परिवर्तनशीलात् जगतः अपरिवर्तनीयं प्रति तरणं सुकरम्। पुराणानि कथयन्ति यत् अमृतबिन्दवः चतुर्षु तादृशेषु स्थानेषु पतिताः — प्रयागराजे, हरिद्वारे, नासिक-त्र्यम्बकेश्वरे, उज्जयिन्यां च — कुम्भश्च प्रत्येकं स्थानं तदा प्रत्यागच्छति यदा बृहस्पतिः सूर्यः चन्द्रश्च तेन स्थानेन सम्बद्धासु स्थितिषु तिष्ठन्ति।
स्नानम्, पवित्रम् अवगाहनम्, परम्परायाः सरलतमं प्राचीनतमेषु अन्यतमं च कर्म: प्रार्थनया, भगवन्नाम्ना, पितॄणां स्मरणेन च सह गृहीतं जलम्। अमृतस्नानदिनेषु अखाडाः निश्चितक्रमेण प्रथमं स्नान्ति, तदनु यात्रिणः।
srisanatan.org इत्यत्र अधिकं पठत: मन्दिराणि तीर्थानि च
एषा परम्परा जीवनं संस्कारैः अङ्कयति — विधिभिः ये तत् शोधयन्ति पवित्रयन्ति च। शास्त्रीया सूची षोडश गणयति: गर्भाधानात् नामकरणात् च आरभ्य, अन्नप्राशन-चूडाकरण-उपनयन-विवाहैः, मृत्यौ अन्त्येष्टिपर्यन्तम्। बहूनि कुटुम्बानि एतेषु कञ्चित् संस्कारं तीर्थे कर्तुम् आगच्छन्ति — बालस्य चूडाकरणम्, अस्थिविसर्जनम्, पितृतर्पणं वा — कुम्भश्च तस्य महान् अवसरः।
नदी गृहस्थाश्रमात् परं पदम् अपि पश्यति। संन्यासदीक्षायां साधकः स्वस्य एव अन्त्येष्टिं करोति नूतनं नाम च लभते, शैवाखाडानां नागदीक्षा च परम्परया कुम्भे एव दीयते।
srisanatan.org इत्यत्र अधिकं पठत: षोडश संस्काराः
एषा परम्परा सर्वान् संसारत्यागं न प्रार्थयते। मानवजीवनस्य चत्वारि उचितानि लक्ष्याणि निर्दिशति: धर्मः, सदाचारः; अर्थः, धर्मेण अर्जितं धनं क्षेमश्च; कामः, प्रेम आनन्दश्च; मोक्षः च, मुक्तिः। धर्मः अर्थकामौ नियच्छति, मोक्षः परमं लक्ष्यम्।
कुम्भे चत्वारः पुरुषार्थाः एकस्मिन् एव स्थाने मिलन्ति: आशीर्वादार्थम् आगतानि कुटुम्बानि, शिबिरनगरं चालयन्तः वणिजः सेवकाश्च, अन्तिमलक्ष्याय सर्वं त्यक्तवन्तः संन्यासिनश्च। सर्वे एकस्याः एव परम्परायाः अन्तः तिष्ठन्ति।
srisanatan.org इत्यत्र अधिकं पठत: चत्वारः पुरुषार्थाः
स्थूलतः, आम्। हिन्दुधर्मः इति पश्चात् बहिः दत्तं नाम; सनातनधर्मः, शाश्वतः धर्मः, इति नाम परम्परा स्वयं स्वस्मै ददाति, तस्मिन् च वैदिक-शैव-वैष्णव-शाक्तादयः मार्गाः सह तिष्ठन्ति।
न। अमृतस्नानदिनेषु अखाडाः स्वनिश्चितक्रमेण प्रथमं स्नान्ति, किन्तु मेलायाः प्रत्येकस्मिन् दिने नदी सर्वेभ्यः यात्रिभ्यः उद्घाटिता।
अमृतकलशस्य समुद्रमन्थनस्य च कथा पुराणेषु महाभारते च वर्ण्यते। स्नानतिथयः बृहस्पति-सूर्य-चन्द्राणां स्थितिभिः निश्चीयन्ते, याः पञ्चाङ्गात् पठ्यन्ते।
अस्माकं सहयोगि-सन्दर्भजालस्थानं srisanatan.org वेदान्, आगमान्, दर्शनानि, संस्कारान्, उत्सवान् अन्यच्च बहु विवृणोति, swarayoga.org च परम्परां यथा स्वरयोगपीठम् उपदिशति तथा प्रस्तौति।
अग्रे पठत — अस्माकं सहयोगिजालस्थानानि