বেছিভাগ জ্যোতিৰ্লিংগ এক উপস্থিতি যাক আপুনি দেখাতকৈ অনুভৱ কৰে — আন্ধাৰ কোঠাত এটা শিলৰ স্তম্ভ, তেল-ক'লা, চিনিব নোৱাৰাকৈ মালাৰে ঢকা। ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ পৃথক, আৰু এই পাৰ্থক্যই প্ৰথমবাৰ অহা তীৰ্থযাত্ৰীক বিচলিত কৰে। গৰ্ভগৃহৰ মজিয়াৰ অগভীৰ খালটোলৈ তললৈ চাওক আৰু তাত কোনো স্তম্ভই নাই। তিনিটা সৰু লিংগ আছে, বুঢ়া আঙুলিতকৈ ডাঙৰ নহয়, শিলৰ খালত বহি আছে আৰু চাৰিওফালে পানী জিৰজিৰাই আছে। সেইবোৰ প্ৰায় একোলৈ ক্ষয় হৈ গৈছে। আৰু সেইবোৰ এজন দেৱতাৰ তিনিটা ৰূপ নহয়: সেইবোৰ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ — যাৰ বাবে এই মন্দিৰ, বাৰটাৰ ভিতৰত একমাত্ৰ, এটা আসনত সমগ্ৰ ত্ৰিমূৰ্তি ধাৰণ কৰে বুলি কোৱা হয়।
মন্দিৰৰ ওপৰত উঠিছে ব্ৰহ্মগিৰি, আৰু সেই পাহাৰৰ পৰা ওলাই আহে গোদাৱৰী — উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী, যাক দক্ষিণে দক্ষিণ গংগা বোলে, দক্ষিণৰ গংগা। মন্দিৰ, পাহাৰ আৰু নদী এখন নগৰৰ তিনিটা আকৰ্ষণ নহয়। সেইবোৰ এটা কাহিনী, আৰু সেয়া এজন মানুহৰ কাহিনী যিয়ে এজনী গাই মাৰিছিল।
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरीतीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ Dwelling on the crest of the Sahyadri, in the pure and holy country on the bank of the Godavari — he by whose mere sight sin swiftly goes to its destruction: that Tryambaka, the Lord, I praise. — Dvādaśa Jyotirliṅga Stotra, the verse on Trimbakeshwar
কাহিনীটো গৌতমী-মাহাত্ম্যৰ, গোদাৱৰীক উৎসৰ্গিত ব্ৰহ্ম পুৰাণৰ দীঘল প্ৰশংসা-অংশ, আৰু ই শিৱ পুৰাণৰ জ্যোতিৰ্লিংগৰ বিৱৰণত পুনৰ কোৱা হৈছে। ই এনেদৰে চলে।
ঋষি গৌতমই নিজৰ পত্নী অহল্যাৰ সৈতে ব্ৰহ্মগিৰিৰ ঢালত বাস কৰিছিল। দেশত আকাল লাগিছিল, আৰু তপস্যাৰ বলত কেৱল গৌতমৰ পথাৰেই শস্য দিছিল — নিজৰ বাবে, পত্নীৰ বাবে, আৰু অহা প্ৰতিজন ক্ষুধাৰ্তৰ বাবে যথেষ্ট। বহুতে আহিছিল। ঋষিসকলৰ মাজৰ তেওঁৰ চুবুৰীয়াসকলে তেওঁৰ দুৱাৰলৈ অহা-যোৱা চাইছিল, আৰু সেই চোৱাটো অধিক নীচ কিবা এটালৈ পৰিণত হ'ল।
তেওঁৰ থিয় হৈ থকা শস্যলৈ এজনী গাই পঠোৱা হ'ল। গৌতম তাক খেদিবলৈ ওলাই গ'ল — দৰ্ভ ঘাঁহৰ এটা পাতেৰে, পৰম্পৰাই সাৱধানে কয়, তেওঁৰ হাতৰ আটাইতকৈ কোমল বস্তু — আৰু গাইজনী মৰি পৰিল। চুবুৰীয়াসকলে যি বিচাৰিছিল তাক পালে। গো-হত্যা, গাই মৰা, আটাইতকৈ গুৰুতৰ পাপসমূহৰ এটা, আৰু তেওঁলোকে ঋষিক অশুদ্ধ আৰু তেওঁৰ আতিথ্য গ্ৰহণযোগ্য নহয় বুলি ঘোষণা কৰিলে।
গৌতমে ইয়াৰ পিছত যি কৰে সেইটোৱেই ঠাইখন পবিত্ৰ হোৱাৰ কাৰণ। তেওঁ প্ৰতাৰিত হোৱা বুলি তৰ্ক নকৰে, যদিও তেওঁ হৈছিল। তেওঁ পাপটো নিজৰ বুলি গ্ৰহণ কৰে আৰু সোধে কিহে তাক ধুব, আৰু তেওঁক কোৱা হয়: ইয়াৰ একোৱে নকৰে — কেৱল গংগাৰ জলে, শিৱৰ জটাৰ পৰা এই পাহাৰলৈকে নমাই অনা।
সেয়ে তেওঁ ব্ৰহ্মগিৰিলৈ উঠি যায় আৰু খালী শিলত, বহু দীঘলীয়া সময় তপস্যা কৰে। শিৱ শেষত সন্তুষ্ট হয় আৰু নিজৰ জটাৰ পৰা গংগাক শিখৰলৈ মুকলি কৰে। কিন্তু নদীয়ে, নিজে ক'ৰ পৰা আহিছে জানি, দক্ষিণৰ পাহাৰত থকাৰ কোনো ইচ্ছা নকৰে, আৰু শিলৰ ভিতৰলৈ পিছলি অদৃশ্য হয়। বাৰে বাৰে তাই লুকায়; বাৰে বাৰে গৌতমে বিচাৰে। পুৰাণে তাই ওলাই পলোৱা ঠাইবোৰ গণনা কৰে, আৰু সেইবোৰ আজিও পৰ্বতত তীৰ্থযাত্ৰীক দেখুওৱা হয়।
শেষত, শিখৰৰ তলৰ এটা ঠাইত, গৌতমে ওলাই অহা পানীক কুশ ঘাঁহেৰে ঘেৰি লয় আৰু তাইক থাকিবলৈ শপত খুৱায়। ঘাঁহৰ বলয়ে ধৰি ৰাখে। সেই বান্ধনিৰ ঠাই হৈছে কুশাৱৰ্ত — কুশ-আৱৰ্ত, "কুশ ঘাঁহৰ ঘেৰ" — আৰু শিখৰৰ পৰা নহয়, কুশাৱৰ্তৰ পৰাই গোদাৱৰীক নদী হিচাপে বৈ যোৱা বুলি গণনা কৰা হয়। গৌতম নামৰ ঋষিয়ে তাইক আনিছিল বুলি পুৰাণত নদীৰ নিজৰ নাম গৌতমী।
গৌতমে স্নান কৰিলে, আৰু পাপ গুচিল। তাৰ পিছত তেওঁ আৰু এটা কথা বিচাৰিলে: শিৱ উভতি নাযাওক, ইয়াতে থাকক। শিৱই সন্মত হ'ল, আৰু জ্যোতিৰ্লিংগ হিচাপে থাকিল — ত্ৰ্যম্বক, ত্ৰিনয়ন — আৰু ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৱে, পৰম্পৰাৰ মতে, তেওঁৰ কাষত আসন ল'লে, যাৰ বাবে গৰ্ভগৃহৰ মজিয়াৰ খালটোত তিনিটা আছে।
ব্ৰহ্মগিৰিক শিৱৰ নিজৰ এটা ৰূপ হিচাপে গণ্য কৰা হয়, আৰু পুৰণি অনুশাসন এই বিষয়ে কঠোৰ: শিখৰটো দৃশ্য চোৱাৰ ঠাই নহয়। শিলৰ খটখটিৰ এটা শাৰী — প্ৰায় সাতশ, বহু আগতে কটা আৰু ওপৰৰ অংশত ঠেক — নগৰৰ পৰা শৈলশিৰালৈ উঠে। ওপৰত সৰু মন্দিৰবোৰ আৰু কুণ্ডবোৰ আছে য'ত পৰম্পৰাই নদীৰ আবিৰ্ভাৱ আৰু অন্তৰ্ধান চিহ্নিত কৰে, সেইবোৰৰ ভিতৰত গংগাদ্বাৰ, য'ত পানী প্ৰথমে দেখা দিছিল, আধা বাটত।
এই পাহাৰৰ পৰা তিনিটা সোঁত উৎপন্ন হয় বুলি ধৰা হয়: গোদাৱৰী, আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত অহিল্যা আৰু বৈতৰণা। কুশাৱৰ্ত এৰা গোদাৱৰী সেই বিন্দুত শিলৰ নলাত পানীৰ এটা সূতা। সোতৰশ কিলোমিটাৰ পিছত ই ভাৰতৰ বৃহত্তম ব-দ্বীপসমূহৰ এটাৰ মাজেৰে বংগোপসাগৰত প্ৰৱেশ কৰে। অন্ধ্ৰত বানপানীৰ সময়ত নদীখন দেখা তীৰ্থযাত্ৰীয়ে জলাশয়ৰ সৰু ধাৰটো একেটা বস্তু বুলি মানি ল'বলৈ কঠিন পায়, যিটোৱেই তাত থিয় হোৱাৰ মূল কথা।
নগৰখনতে, মন্দিৰৰ তলত অলপ খোজৰ দূৰত, চাৰিওফালে খটখটিৰে যাব পৰা এটা বৰ্গাকাৰ শিলৰ জলাশয় আছে। ই ডাঙৰ নহয়। হৰিদ্বাৰ বা প্ৰয়াগৰাজে দিয়াৰ দৰে কোনো নাটকীয় নদীপাৰ নাই, ঘাটৰ দীঘল শাৰী নাই — কেৱল পানী থিয় হৈ থকা এটা প্ৰাচীৰযুক্ত কুণ্ড আৰু ওপৰত চাৰিওফালে স্তম্ভযুক্ত এটা বাৰান্দা।
এই বিনম্ৰ জলাশয়টো কুম্ভ জগতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ জলসমূহৰ এটা। কুশাৱৰ্ত ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰত সিংহস্থৰ তীৰ্থ, আৰু মহান স্নানৰ দিনবোৰত শৈৱ আখাড়াসমূহ — জুনা, নিৰঞ্জনী, মহানিৰ্বাণী, অটল, আৱাহন, অগ্নি আৰু উদাসীন আৰু নিৰ্মল ঘৰসমূহ — শোভাযাত্ৰা কৰি নামি আহে আৰু ইয়াত অমৃত স্নান কৰে, আনহাতে বৈষ্ণৱ আখাড়াসমূহে প্ৰায় ত্ৰিশ কিলোমিটাৰ নিম্ন প্ৰৱাহত নাছিকত গোদাৱৰীৰ ৰামকুণ্ডত স্নান কৰে।
সেই বিভাজন এই কুম্ভৰ বিষয়ে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱহাৰিক তথ্য, আৰু দৰ্শনাৰ্থীয়ে এইটোতেই আটাইতকৈ বেছি ভুল কৰে। নাছিক-ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ সিংহস্থ এখন মেলা, যাৰ দুটা স্নান কেন্দ্ৰ আছে, আৰু জুনা আখাড়াৰ নাগা সাধুসকলক পানীত নমা দেখাৰ আশাৰে নাছিকলৈ যোৱা তীৰ্থযাত্ৰীয়ে তেওঁলোকক নেদেখিব, কাৰণ তেওঁলোক সেই একে সময়ত ত্ৰিশ কিলোমিটাৰ দূৰৰ কুশাৱৰ্তত থাকিব। কোঠা বুকিং কৰাৰ আগতে আপুনি কোন স্নানৰ বাবে আহিছে ঠিক কৰক।
ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ এই অৰ্থত অসাধাৰণ যে ইয়াৰ আটাইতকৈ ব্যস্ত কাম দৰ্শন নহয়, কৃত্য। বিশেষকৈ দুটা পালন ইয়াত প্ৰায় আন ক'তো নোহোৱাকৈ কৰা হয়, আৰু নগৰখনৰ পুৰোহিত পৰম্পৰাসমূহ সেইবোৰক কেন্দ্ৰ কৰি সংগঠিত।
ইয়াৰ সৈতে এটা ব্যৱহাৰিক সতৰ্কবাণী থকা উচিত, আৰু বাদ দিয়াতকৈ স্পষ্টভাৱে কোৱা ভাল। এই কৃত্যসমূহ লাভজনক আৰু তীৰ্থযাত্ৰী উদ্বিগ্ন হৈ অহাৰ বাবে ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰত দালালে কাম কৰে — বাছ ষ্টেণ্ডত, মন্দিৰৰ বাহিৰত, আৰু অনলাইনত কৃত্যসমূহ চোৱা মানুহলৈ টেলিফোনেৰে। এনে যিকোনো কৃত্য মন্দিৰ ট্ৰাষ্ট বা আপোনাৰ পৰিয়াল বা আশ্ৰমে ইতিমধ্যে চিনা পুৰোহিতৰ জৰিয়তে ব্যৱস্থা কৰক, দক্ষিণা আগতীয়াকৈ ঠিক কৰক, আৰু আপোনাৰ দুৰ্ভাগ্যৰ বাবে তৎক্ষণাৎ আৰু ব্যয়বহুল প্ৰতিকাৰ লাগে বুলি কোৱা কাৰো দ্বাৰা খৰখেদা নহ'ব। সেই বাক্যটো শাস্ত্ৰৰ বৰ্ণনা নহয়।
দৰ্শনৰ বাবে যোৱাসকলৰ বাবে আৰু এটা টোকা: ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰৰ গৰ্ভগৃহত ঐতিহাসিকভাৱে কেৱল পুৰুষ হিন্দু ভক্তক, পৰম্পৰাগত পোছাকত, লিংগৰ পোনপটীয়া স্পৰ্শ পূজাৰ বাবে প্ৰৱেশ দিয়া হৈছে; প্ৰৱেশৰ ব্যৱস্থাক লৈ এবাৰতকৈ বেছি মোকৰ্দমা আৰু সংশোধন হৈছে। গৰ্ভগৃহৰ বাহিৰৰ পৰা দৰ্শন সকলোৰে বাবে মুকলি। দুৱাৰত আচৰিত হোৱাৰ সলনি ভ্ৰমণৰ আগতে মন্দিৰ ট্ৰাষ্টৰ পৰা বৰ্তমানৰ অৱস্থা জানি লওক।
মন্দিৰৰ পৰা অলপ দূৰত, ব্ৰহ্মগিৰিৰ পাদদেশত, নিবৃত্তিনাথৰ সমাধি আছে — ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ চাৰিজন ভাই-ভনীৰ জ্যেষ্ঠ, আৰু নিজৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ জ্ঞানেশ্বৰৰ গুৰু, যিয়ে জ্ঞানেশ্বৰী লিখিছিল, ভগৱদ্গীতাৰ সেই ভাষ্য যিয়ে গীতাক মাৰাঠী ক'বলৈ শিকালে। নিবৃত্তিনাথে এই পাহাৰৰ এটা গুহাত নাথ দীক্ষা পাইছিল।
সেয়ে ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ কেৱল এটা শৈৱ তীৰ্থ আৰু নদীৰ উৎস নহয়। ই সেই ঠাইও য'ত মহাৰাষ্ট্ৰৰ বাৰকৰী পৰম্পৰাই নিজৰ উৎপত্তি স্পৰ্শ কৰে — যাৰ বাবে, সিংহস্থৰ সপ্তাহবোৰত, আপুনি বাৰকৰী দিণ্ডীসকলক তেওঁলোকৰ গেৰুৱা পতাকা আৰু তালেৰে, ছাই-লেপা ত্যাগীৰে ভৰা এখন নগৰৰ মাজেৰে, সম্পূৰ্ণ বেলেগ কিবা এটা গাই, আৰু সম্পূৰ্ণ ঘৰুৱাভাৱে চলি থকা দেখিব।
নাছিক-ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ সিংহস্থ ধ্বজাৰোহণ — পতাকা উত্তোলন — ৰে আৰম্ভ হয়, ৰামকুণ্ডত 31 অক্টোবৰ 2026 তাৰিখে, আৰু মেলা কাল 24 জুলাই 2028লৈকে চলে। অমৃত স্নানসমূহ 2027ত পৰে: 2 আগষ্ট, 31 আগষ্ট, আৰু তৃতীয়টো নাছিকত 11 ছেপ্টেম্বৰ আৰু ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰত 12 ছেপ্টেম্বৰ। সেই পুৱাবোৰত শৈৱ শোভাযাত্ৰা কুশাৱৰ্তলৈ আহে।
সিংহস্থই নিজৰ নাম নগৰৰ পৰা নহয়, আকাশৰ পৰা লয়: ই তেতিয়া অনুষ্ঠিত হয় যেতিয়া গুৰু, বৃহস্পতি, সিংহ — সিংহৰ ৰাশি — ত থাকে। সেয়াই চৰ্ত, আৰু সেইবাবেই নাছিকৰ মেলা আৰু উজ্জয়িনীৰ মেলাক যোৰ হিচাপে কোৱা হয় — দুটা সিংহস্থ — আনহাতে প্ৰয়াগৰাজ আৰু হৰিদ্বাৰ বেলেগ সংযোগৰ উত্তৰ দিয়ে। ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ কাৰ্যপ্ৰণালী কুম্ভৰ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানত দিয়া আছে।
যোৱাৰ আগতে জানিবলগীয়া তিনিটা কথা। নগৰখন সৰু — কেইদহ হাজাৰমান লোকৰ এখন পাহাৰীয়া নগৰ, নিজৰ জনসংখ্যাৰ কেইবাশ গুণ ভিৰ গ্ৰহণ কৰা, সেয়ে ত্ৰ্যম্বকতে নিশ্চিত ঠাই নাথাকিলে নাছিকত থাকি তালৈ যাওক। প্ৰৱেশপথ এটা ওপৰলৈ উঠা ঘাট পথ, আৰু স্নানৰ দিনবোৰত ই পাহাৰৰ বহু তলৰ পৰাই ব্যক্তিগত বাহনৰ বাবে বন্ধ থাকে; শেষৰ অংশ খোজ কঢ়া হয়, আৰু সেয়া ইচ্ছাকৃত। আৰু মেলা বাৰিষাৰ শেষ ভাগত পৰে — পশ্চিম ঘাটৰ শিখৰত আগষ্ট আৰু ছেপ্টেম্বৰ তিতা, শিল পিছল, আৰু ব্ৰহ্মগিৰিৰ খটখটি বৰষুণত প্ৰকৃততে বিপজ্জনক। ধৰি ৰখা জোতা লওক, আৰু সময় ৰাহি কৰিবলৈ তিতা স্নানৰ পুৱা শিখৰলৈ যাবলৈ চেষ্টা নকৰিব।