મોટા ભાગનાં જ્યોતિર્લિંગ જોવાની વસ્તુ કરતાં અનુભવાતી ઉપસ્થિતિ છે — અંધારા ખંડમાં પથ્થરનો સ્તંભ, તેલથી કાળો, માળાઓથી એટલો ઢંકાયેલો કે ઓળખાય નહીં. ત્ર્યંબકેશ્વર જુદું છે, અને આ ફરક પહેલી વાર આવતા યાત્રાળુઓને વિચલિત કરે છે. ગર્ભગૃહના ફર્શમાંના છીછરા ખાડામાં નીચે જુઓ તો ત્યાં કોઈ સ્તંભ જ નથી. અંગૂઠાથી મોટાં નહીં એવાં ત્રણ નાનાં લિંગ ખડકના ખાડામાં બેઠાં છે, આસપાસ પાણી ઝમે છે. તે ઘસાઈને લગભગ નષ્ટ થઈ ગયાં છે. અને તે એક દેવનાં ત્રણ રૂપ નથી: તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ છે — એટલે જ બારમાંથી એકલું આ મંદિર સમગ્ર ત્રિમૂર્તિને એક જ આસનમાં ધારણ કરે છે એમ કહેવાય છે.
મંદિરની ઉપર બ્રહ્મગિરિ ઊંચો ઊભો છે, અને તે ટેકરીમાંથી ગોદાવરી નીકળે છે — દ્વીપકલ્પીય ભારતની સૌથી લાંબી નદી, જેને દક્ષિણ દક્ષિણ ગંગા કહે છે, દક્ષિણની ગંગા. મંદિર, ટેકરી અને નદી એક નગરનાં ત્રણ આકર્ષણો નથી. તે એક જ કથા છે, અને તે એક એવા માણસની કથા છે જેણે એક ગાય મારી.
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरीतीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ Dwelling on the crest of the Sahyadri, in the pure and holy country on the bank of the Godavari — he by whose mere sight sin swiftly goes to its destruction: that Tryambaka, the Lord, I praise. — Dvādaśa Jyotirliṅga Stotra, the verse on Trimbakeshwar
આ કથા ગૌતમી-માહાત્મ્યની છે, જે બ્રહ્મ પુરાણનો ગોદાવરીને સમર્પિત લાંબો સ્તુતિ-ખંડ છે, અને જ્યોતિર્લિંગો વિશેના શિવ પુરાણના વૃત્તાંતમાં તે ફરી કહેવાઈ છે. કથા આ પ્રમાણે ચાલે છે.
ઋષિ ગૌતમ પોતાની પત્ની અહલ્યા સાથે બ્રહ્મગિરિના ઢોળાવ પર રહેતા હતા. દેશમાં દુકાળ પડ્યો હતો, અને પોતાની તપસ્યાના બળે એકલા ગૌતમનાં ખેતરો અનાજ આપતાં — પોતાના માટે, પત્ની માટે, અને આવનાર દરેક ભૂખ્યા માટે પૂરતું. ઘણા આવ્યા. ઋષિઓમાંના તેમના પડોશીઓ તેમના દ્વાર તરફની અવરજવર જોતા રહ્યા, અને આ જોવું કંઈક હલકું બની ગયું.
તેમના ઊભા પાકમાં એક ગાય મોકલાઈ. ગૌતમ તેને હાંકવા નીકળ્યા — દર્ભ ઘાસની એક સળી વડે, પરંપરા કાળજીપૂર્વક કહે છે, તેમના હાથની સૌથી કોમળ વસ્તુ વડે — અને ગાય મરીને ઢળી પડી. પડોશીઓને જે જોઈતું હતું તે મળ્યું. ગો-હત્યા, ગાયની હત્યા, સૌથી ગંભીર પાપોમાંની એક છે, અને તેમણે ઋષિને અપવિત્ર અને તેમનો આતિથ્ય-સત્કાર હવે સ્વીકારવા યોગ્ય નથી એમ જાહેર કર્યું.
ગૌતમ એ પછી જે કરે છે તે જ આ સ્થાન પવિત્ર હોવાનું કારણ છે. તે એવી દલીલ નથી કરતા કે તેમની સાથે છળ થયું, જોકે થયું હતું. તે પાપને પોતાનું ગણીને સ્વીકારે છે અને પૂછે છે કે તેને શું ધોશે, અને તેમને કહેવાય છે: અહીંનું કશું નહીં ચાલે — ફક્ત ગંગાનું જળ, શિવની જટામાંથી આ જ ટેકરી પર ઉતારેલું.
એટલે તે બ્રહ્મગિરિ પર ચઢે છે અને ખુલ્લા ખડક પર ઘણા લાંબા સમય સુધી તપસ્યા કરે છે. છેવટે શિવ પ્રસન્ન થાય છે અને પોતાની જટામાંથી ગંગાને શિખર પર છોડે છે. પણ નદી, પોતે ક્યાંથી આવી છે તે જાણતી હોવાથી, દક્ષિણની ટેકરીમાં રહેવાની ઇચ્છા રાખતી નથી, અને પથ્થરમાં સરકીને અદૃશ્ય થઈ જાય છે. વારંવાર તે સંતાય છે; વારંવાર ગૌતમ શોધે છે. જ્યાં તે પ્રગટ થઈને ભાગી તે સ્થાનો પુરાણ ગણાવે છે, અને આજે પણ પર્વત પર યાત્રાળુઓને તે બતાવાય છે.
છેવટે, શિખરની નીચે એક સ્થાને, ગૌતમ નીકળતા પાણીને કુશ ઘાસથી ઘેરી લે છે અને તેને રહેવાના સોગંદ લેવડાવે છે. ઘાસનું વર્તુળ ટકી રહે છે. તે બંધનનું સ્થાન કુશાવર્ત છે — કુશ-આવર્ત, "કુશ ઘાસની વાડ" — અને શિખરથી નહીં, કુશાવર્તથી જ ગોદાવરી નદી તરીકે વહેતી ગણાય છે. ગૌતમ નામના ઋષિ તેને લાવ્યા હોવાથી, પુરાણમાં નદીનું પોતાનું નામ ગૌતમી છે.
ગૌતમે સ્નાન કર્યું, અને પાપ ગયું. પછી તેમણે એક વાત વધુ માગી: શિવ પાછા ન જાય, પણ અહીં જ રહે. શિવ સંમત થયા, અને જ્યોતિર્લિંગ રૂપે રહ્યા — ત્ર્યંબક, ત્રિનેત્ર — અને પરંપરા કહે છે કે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ તેમની બાજુમાં આસન લીધાં, એટલે જ ગર્ભગૃહના ફર્શનો ખાડો ત્રણ ધરાવે છે.
બ્રહ્મગિરિને સ્વયં શિવનું રૂપ ગણવામાં આવે છે, અને જૂની શિસ્ત આ બાબતે કડક છે: શિખર કોઈ દૃશ્ય જોવાનું સ્થળ નથી. પથ્થરનાં પગથિયાંની એક હાર — આશરે સાતસો, ઘણા સમય પહેલાં કોતરેલાં અને ઉપરના ભાગમાં સીધાં ચઢાણવાળાં — નગરથી ટેકરીની ધાર સુધી ચઢે છે. ટોચ પર નાનાં મંદિરો અને તે કુંડો છે જ્યાં પરંપરા નદીના પ્રગટ થવા અને અદૃશ્ય થવાને ચિહ્નિત કરે છે, તેમાં ગંગાદ્વાર, જ્યાં પાણી પહેલી વાર દેખાયું, અડધા રસ્તે છે.
આ ટેકરીમાંથી ત્રણ ધારાઓ નીકળતી મનાય છે: ગોદાવરી, અને તેની સાથે જોડાયેલી અહિલ્યા અને વૈતરણા. કુશાવર્તથી નીકળતી ગોદાવરી તે બિંદુએ પથ્થરની નાળીમાં પાણીનો એક દોરો માત્ર છે. સત્તરસો કિલોમીટર પછી તે ભારતના સૌથી મોટા મુખત્રિકોણ પ્રદેશોમાંના એક દ્વારા બંગાળના ઉપસાગરમાં પ્રવેશે છે. જે યાત્રાળુઓએ આંધ્રમાં નદીને પૂરમાં જોઈ છે તેમને કુંડની આ પાતળી ધાર તે જ વસ્તુ છે એમ માનવું મુશ્કેલ પડે છે, અને ત્યાં ઊભા રહેવાનો અર્થ પણ એ જ છે.
નગરની અંદર જ, મંદિરથી થોડું નીચે ચાલતા અંતરે, પથ્થરનો એક ચોરસ કુંડ છે જ્યાં ચારે બાજુથી પગથિયાં ઊતરે છે. તે મોટો નથી. અહીં હરિદ્વાર કે પ્રયાગરાજ આપે છે તેવો કોઈ ભવ્ય નદીકિનારો નથી, ઘાટોનો લાંબો વિસ્તાર નથી — ફક્ત દીવાલવાળો કુંડ જેમાં પાણી સ્થિર છે અને ઉપર ચારે બાજુ સ્તંભોવાળી ઓસરી.
આ સાદો કુંડ કુંભ-જગતના સૌથી મહત્ત્વના જળસ્થાનોમાંનો એક છે. કુશાવર્ત ત્ર્યંબકેશ્વર ખાતે સિંહસ્થનું તીર્થ છે, અને મહાન સ્નાન દિવસોએ શૈવ અખાડાઓ — જૂના, નિરંજની, મહાનિર્વાણી, અટલ, આવાહન, અગ્નિ અને ઉદાસીન તથા નિર્મલ સંસ્થાઓ — શોભાયાત્રામાં ઊતરીને અહીં અમૃત સ્નાન કરે છે, જ્યારે વૈષ્ણવ અખાડાઓ આશરે ત્રીસ કિલોમીટર નીચેવાસમાં નાસિકમાં ગોદાવરી પર રામકુંડ ખાતે સ્નાન કરે છે.
તે વિભાજન આ કુંભ વિશેની સૌથી મહત્ત્વની વ્યવહારુ હકીકત છે, અને મુલાકાતીઓ સૌથી વધુ આમાં જ ભૂલ કરે છે. નાસિક-ત્ર્યંબકેશ્વર સિંહસ્થ એક મેળો છે જેનાં બે સ્નાન કેન્દ્રો છે, અને જે યાત્રાળુ જૂના અખાડાના નાગા સાધુઓને પાણીમાં ઊતરતા જોવાની અપેક્ષાએ નાસિક જાય છે તે તેમને જોઈ શકશે નહીં, કારણ કે તે જ ઘડીએ તેઓ ત્રીસ કિલોમીટર દૂર કુશાવર્ત ખાતે હશે. ઓરડો બુક કરતાં પહેલાં નક્કી કરો કે તમે કયા સ્નાન માટે આવ્યા છો.
ત્ર્યંબકેશ્વર એ રીતે અસામાન્ય છે કે તેનું સૌથી વ્યસ્ત કામ દર્શન નહીં પણ કર્મકાંડ છે. ખાસ કરીને બે વિધિઓ અહીં એવી રીતે થાય છે જેવી લગભગ બીજે ક્યાંય નહીં, અને નગરના પુરોહિત વંશો તેમની આસપાસ જ સંગઠિત છે.
આની સાથે એક વ્યવહારુ ચેતવણી જોડાયેલી છે, અને તેને છોડી દેવા કરતાં સ્પષ્ટ કહી દેવી સારી. આ વિધિઓ નફાકારક છે અને યાત્રાળુઓ ચિંતિત થઈને આવે છે, તેથી ત્ર્યંબકેશ્વરમાં દલાલો સક્રિય છે — બસ સ્ટૅન્ડ પર, મંદિરની બહાર, અને જેમણે વિધિઓ ઑનલાઇન શોધી છે તેમને ટેલિફોન દ્વારા. આવી કોઈ પણ વિધિ મંદિર ટ્રસ્ટ દ્વારા કે તમારા પરિવાર કે તમારા આશ્રમને પહેલેથી ઓળખાતા પુરોહિત દ્વારા ગોઠવો, દક્ષિણા અગાઉથી નક્કી કરો, અને જે કોઈ કહે કે તમારા દુર્ભાગ્ય માટે તાત્કાલિક અને મોંઘો ઉપાય જરૂરી છે તેની ઉતાવળમાં ન આવો. તે વાક્ય શાસ્ત્રનું વર્ણન નથી.
દર્શન માટે જનારાઓ માટે એક વધુ નોંધ: ત્ર્યંબકેશ્વરના ગર્ભગૃહમાં ઐતિહાસિક રીતે લિંગની સીધી સ્પર્શ પૂજા માટે માત્ર પરંપરાગત પોશાકમાં પુરુષ હિંદુ ભક્તોને જ પ્રવેશ મળતો રહ્યો છે; પ્રવેશ વ્યવસ્થા પર એકથી વધુ વાર મુકદ્દમા થયા છે અને સુધારા થયા છે. ગર્ભગૃહની બહારથી દર્શન સૌ માટે ખુલ્લાં છે. દ્વાર પર આશ્ચર્ય પામવાને બદલે, યાત્રા પહેલાં મંદિર ટ્રસ્ટ પાસેથી વર્તમાન સ્થિતિ જાણી લો.
મંદિરથી થોડા અંતરે, બ્રહ્મગિરિની તળેટીમાં, નિવૃત્તિનાથની સમાધિ છે — તેરમી સદીના મહારાષ્ટ્રનાં ચાર ભાઈ-બહેનોમાં સૌથી મોટા, અને પોતાના જ નાના ભાઈ જ્ઞાનેશ્વરના ગુરુ; તે જ્ઞાનેશ્વરે જ્ઞાનેશ્વરી લખી, ભગવદ્ગીતાનું તે ભાષ્ય જેણે ગીતાને મરાઠી બોલતી કરી. નિવૃત્તિનાથે આ ટેકરીની એક ગુફામાં નાથ દીક્ષા લીધી હતી.
એટલે ત્ર્યંબકેશ્વર ફક્ત શૈવ તીર્થ અને નદીનું ઉદ્ગમ જ નથી. તે એ સ્થાન પણ છે જ્યાં મહારાષ્ટ્રની વારકરી પરંપરા પોતાના મૂળને સ્પર્શે છે — એટલે જ સિંહસ્થનાં અઠવાડિયાંમાં તમને વારકરી દિંડીઓ પોતાના ભગવા ધ્વજ અને કરતાલ સાથે, ભસ્મ લગાવેલા ત્યાગીઓથી ભરેલા નગરમાંથી પસાર થતી મળશે, સાવ જુદું કંઈક ગાતી, અને સંપૂર્ણપણે પોતાના ઘરમાં હોય તેમ.
નાસિક-ત્ર્યંબકેશ્વર સિંહસ્થ ધ્વજારોહણ — ધ્વજ ફરકાવવા — સાથે 31 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ રામકુંડ ખાતે ખૂલે છે, અને મેળાનો સમયગાળો 24 જુલાઈ 2028 સુધી ચાલે છે. અમૃત સ્નાન 2027માં આવે છે: 2 ઑગસ્ટ, 31 ઑગસ્ટ, અને ત્રીજું 11 સપ્ટેમ્બરના રોજ નાસિક ખાતે તથા 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ ત્ર્યંબકેશ્વર ખાતે. તે સવારોએ શૈવ શોભાયાત્રાઓ કુશાવર્ત આવે છે.
સિંહસ્થનું નામ આકાશ પરથી છે, નગર પરથી નહીં: તે ત્યારે યોજાય છે જ્યારે ગુરુ, બૃહસ્પતિ, સિંહ — સિંહની રાશિ — માં હોય. તે જ શરત છે, અને એટલે જ નાસિક અને ઉજ્જૈનના મેળાને એક જોડી — બે સિંહસ્થ — કહેવાય છે, જ્યારે પ્રયાગરાજ અને હરિદ્વાર જુદી ગ્રહસ્થિતિઓને અનુસરે છે. તેનું પૂરું વિવરણ કુંભના ખગોળશાસ્ત્રમાં આપેલું છે.
જતાં પહેલાં જાણવા જેવી ત્રણ વાતો. નગર નાનું છે — થોડા દસ હજારની વસ્તીવાળું પહાડી નગર, જે પોતાની વસ્તી કરતાં કેટલાંય સો ગણી ભીડ ઝીલે છે, એટલે ત્ર્યંબકમાં જ તમારું નિશ્ચિત સ્થાન ન હોય તો નાસિકમાં રહીને ત્યાંથી અવરજવર કરો. પહોંચવાનો માર્ગ ચઢતો ઘાટ માર્ગ છે, અને સ્નાનના દિવસોએ તે ટેકરીથી ઘણે નીચેથી જ ખાનગી વાહનો માટે બંધ કરાય છે; છેલ્લો ભાગ ચાલીને જવાનો છે, અને તે જાણી જોઈને છે. અને મેળો ચોમાસાના અંતિમ ભાગમાં આવે છે — પશ્ચિમ ઘાટની ટોચ પર ઑગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર ભીના હોય છે, ખડક લપસણો હોય છે, અને બ્રહ્મગિરિનાં પગથિયાં વરસાદમાં ખરેખર જોખમી છે. પકડવાળાં પગરખાં લો, અને સમય બચાવવા ભીની સ્નાન-સવારે શિખર પર ચઢવાનો પ્રયાસ ન કરો.