तेरांमधील अपवाद: असा एकमेव आखाडा, ज्यात एकही नागा साधू नाही. त्याचे सदस्य ब्रह्मचारी आहेत आणि त्यांची देवता कोणताही देव किंवा ऋषी नसून एक ऋचा — गायत्री आहे.
कुंभातील प्रत्येक इतर आखाडा काही प्रमाणात संन्याशांचा संप्रदाय आहे — ज्यांनी अंतिम संन्यास घेतला आहे, स्वतःचे अंत्यसंस्कारविधी केले आहेत आणि सामाजिक जगाचा पूर्णपणे त्याग केला आहे. अग्नी आखाडा तसा नाही. त्याचे सदस्य ब्रह्मचारी आहेत: जे ब्रह्मचर्य आणि अध्ययनाचे व्रत पाळतात, अजूनही पवित्र धागा धारण करतात आणि ज्यांनी संन्यासाचे अपरिवर्तनीय पाऊल उचललेले नाही.
याचा परिणाम मेळ्यात स्पष्ट दिसतो. अग्नी आखाड्यात नागा साधू नाहीत — एकही नाही. या आखाड्यातील एखाद्या ब्रह्मचाऱ्याला नंतर नागा व्रत घ्यायचे असल्यास, तो इतर आखाड्यांपैकी एका आखाड्यात सहभागी होऊन ते घेतो. प्रत्यक्षात, अग्नी हे संन्यासापूर्वीच्या शिस्तबद्ध तयारीत असलेल्यांचे स्थान आहे आणि याच आधारावर तेरा आखाड्यांमध्ये त्याला मान्यताप्राप्त स्थान आहे.
या आखाड्याची देवता गायत्री आहे — एखादी कथा असलेले रूप नव्हे, तर ऋग्वेदातील ती ऋचा, जी दीक्षा घेतलेल्या प्रत्येक ब्रह्मचाऱ्याला यज्ञोपवीत संस्काराच्या वेळी दिली जाते आणि ज्याचा तो आयुष्यभर पहाटे व संध्याकाळी जप करतो. गायत्रीला आखाड्याची देवता मानणे म्हणजे दैनंदिन शिस्तीलाच भक्तीचा विषय मानणे होय.
पूर्ण नावातील पंचाग्नी याचा अर्थ पाच अग्नी — ही प्राचीन तपश्चर्या आहे, ज्यात तपस्वी चार अग्नींच्या मधोमध बसतो आणि डोक्यावरील सूर्य हा पाचवा अग्नी असतो. हे नाव या संप्रदायाचे स्वरूप दर्शवते: संन्यासाच्या भस्मापेक्षा शिस्तबद्ध साधनेचे तेज.
अग्नी आखाडा पारंपरिकपणे जुना आखाड्याशी संलग्न आहे आणि त्याच्याच समूहात मिरवणुकीत सहभागी होतो. मेळ्यातील त्याच्या शिबिरात परंपरेची वैदिक बाजू सर्वाधिक ऐकू येते — नागा मिरवणुकांतील ढोल आणि शंखांऐवजी वेदपठण.
मेळ्याचे स्वरूप समजून घेऊ इच्छिणाऱ्या भेट देणाऱ्याने अग्नी आखाडा अवश्य शोधावा, कारण तो प्रचलित प्रतिमेला छेद देतो. कुंभ म्हणजे केवळ छायाचित्रांतील भस्मधारी नागा नव्हेत; तो पवित्र धागा धारण केलेला 19 वर्षांचा ब्रह्मचारीही आहे, जो तीन हजार वर्षांपासून दररोज सकाळी म्हटली जाणारी ऋचा म्हणत असतो.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
निरंजनीशी संलग्न, सूर्याला आपली देवता मानणारा आणि स्वतःच्या गणनेनुसार सात आखाड्यांमधील सर्वांत जुन्या आखाड्यांपैकी एक.
वाचा: आनंद आखाडा →