सात शैव परंपरांपैकी सर्वांत प्राचीन परंपरांमधील एक; विघ्नहर्ता गणेशाचे आदिरूप हे यांचे आराध्य दैवत असून, येथे त्यांची आदि गणेश म्हणून उपासना केली जाते.
अटल या शब्दाचा अर्थ अचल — जे हलवता येत नाही. ज्या परंपरेचे आराध्य दैवत गणेश आहेत, त्या परंपरेसाठी हे नाव अगदी सार्थ आहे. येथे त्यांची आदि गणेश या आदिरूपात उपासना केली जाते: कोणतेही कार्य सुरू करण्यापूर्वी ज्यांचे आवाहन केले जाते आणि मार्गातील विघ्ने दूर करून आरंभ शक्य करणे हीच परंपरेतील त्यांची भूमिका आहे.
संख्येच्या दृष्टीने अटल हा सात शैव अखाड्यांपैकी एक लहान अखाडा आहे आणि त्याच्या स्वतःच्या मोजणीनुसार सर्वांत प्राचीन अखाड्यांपैकी एक आहे. दशनामी व्यवस्थेत त्याचे साधू इतर बंधू अखाड्यांप्रमाणे दहा संन्यासी नामे धारण करतात आणि त्याची अंतर्गत प्रशासनव्यवस्था त्याच श्री पंच पद्धतीनुसार चालते — ब्रह्मा, विष्णू, शिव, शक्ती आणि गणेश यांचे प्रतिनिधित्व करणारी मानली जाणारी पाच जणांची परिषद.
अखाड्याचे मुख्य कार्यालय काशी येथे आहे — शिवनगरी वाराणसी, संन्यासी परंपरांचे अखंड वसलेले सर्वांत प्राचीन पीठ — आणि हरिद्वार, उज्जैन व बडोदा येथे त्याच्या शाखा आहेत.
अटलची अनेक वर्षांपासून महानिर्वाणी अखाड्याशी युती आहे; मेळ्यात तो त्याच्यासोबत मिरवणुकीत सहभागी होतो आणि छावणी करतो. अशा युती हे प्रत्यक्ष निरीक्षणातूनच भाविकाला समजणारे वास्तव आहे: कुंभमध्ये तेरा अखाडे तेरा स्वतंत्र संस्था म्हणून वावरत नाहीत, तर कमी संख्येतील गट म्हणून वावरतात आणि प्रत्येक गटाचा स्वतःचा अंतर्गत अग्रक्रम असतो.
प्रत्येक अखाड्याप्रमाणे अटलही आपल्या पेशवाईसह मेळानगरीत प्रवेश करतो आणि अमृत स्नानाच्या क्रमात त्याला नेमून दिलेल्या स्थानी स्नान करतो. जुना किंवा निरंजनीच्या छावणीपेक्षा त्याची छावणी लहान आहे; संवादासाठी वेळ असलेल्या साधूंसोबत बसता येणाऱ्या मेळ्यातील अधिक शांत ठिकाणांपैकी ती एक आहे — म्हणूनच अनुभवी यात्रेकरू केवळ सर्वांत मोठ्या अखाड्यांकडे न जाता लहान अखाड्यांचाही शोध घेतात.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
काशी येथे पीठ, हरिद्वार आणि प्रयागराज येथे शाखा, आणि परंपरेच्या स्वतःच्या स्रोतांमध्ये दोन वेगवेगळ्या प्रकारे नोंदलेले आराध्य दैवत.
वाचा: आवाहन अखाडा →