दोन उदासीन संस्थांपैकी मोठी संस्था — हिंदू आणि शीख परंपरांच्या मधोमध जाणीवपूर्वक स्थान धारण करणारी ही परंपरा, गुरु नानक यांचे ज्येष्ठ पुत्र श्री चंद यांना गुरु चंद्रदेव म्हणून पूजते.
उदासीन संप्रदाय आपली परंपरा गुरू नानक यांचे ज्येष्ठ पुत्र श्री चंद (परंपरेनुसार 1494–1629) यांच्यापासून मानतो. त्यांनी आपल्या वडिलांप्रमाणे शीख गुरूंचा गृहस्थमार्ग स्वीकारला नाही, तर संन्यास घेतला. उदासीन त्यांना गुरू चंद्रदेव मानतात आणि शिवाचा अवतार समजतात.
यामुळे उदासीन अखाड्यांचे स्थान खरोखरच वैशिष्ट्यपूर्ण ठरते: त्यांची परंपरा पहिल्या शीख गुरूंच्या कुटुंबात सुरू होते, तर त्यांची साधना, त्यांची दैवते आणि कुंभमेळ्यातील त्यांचे स्थान हिंदू संन्यासी पंथांप्रमाणे आहे. ते श्री चंद यांच्यासोबत गणेश, लक्ष्मी, विष्णू आणि शिव यांचा सन्मान करतात. या व्यवस्थेमुळे काही वेळा मुख्य प्रवाहातील शीख संस्थांशी तणाव निर्माण झाला आहे. हा अखाडा नेमका काय आहे, हे समजण्यासाठी ही बाब केंद्रस्थानी असल्याने ती येथे स्पष्टपणे नमूद केली आहे.
अखाड्याच्या नोंदीनुसार त्याची स्थापना 1825 मधील वसंत पंचमीला, हरिद्वार येथील हर की पौरी येथे झाली — ज्या घाटावर अमृत पडल्याचे मानले जाते, तोच हा घाट. त्याच्या स्थापनेचे श्रेय योगीराज श्री निर्वाणदेव महाराज यांना दिले जाते; मात्र परंपरेतील एका पर्यायी वृत्तांतानुसार त्याची स्थापना संत संतोष दास यांनी केली. दोन्ही मते मानली जातात, म्हणून हे पृष्ठ कोणतेही एक मत न निवडता दोन्हींची नोंद करते.
हरिद्वारमध्ये स्थापना झाली असली, तरी अखाड्याचा मुख्य आश्रम प्रयागराजमधील कृष्णनगर येथे आहे आणि भारतभर त्याचे सुमारे शंभर आश्रम आहेत. स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळात अखाड्याने स्वातंत्र्यसैनिकांना प्रशिक्षण आणि आश्रय दिला — अखाड्याचे जाळे केवळ धार्मिक संस्था म्हणूनच कार्यरत नव्हते, हे दाखवणाऱ्या अनेक उदाहरणांपैकी हे एक आहे.
पारंपरिक क्रमानुसार शैव आणि वैष्णव समूहांनंतर उदासीन अखाडे आपल्या स्वतंत्र समूहात मिरवणूक काढतात आणि स्नान करतात. मेळ्यातील बडा उदासीनची उपस्थिती त्याच्या धर्मध्वजामुळे दुरूनही ओळखता येते — सुमारे पंच्याहत्तर फूट उंच खांबावर उभारलेला हा ध्वज मेळानगरीतील सर्वांत उंच ध्वजांपैकी एक आहे आणि उदासीन छावण्या शोधणाऱ्यांसाठी एक विश्वासार्ह खूण आहे.
इतर अखाड्यांप्रमाणेच याचे प्रशासन एका प्रमुखाऐवजी ज्येष्ठ महंतांच्या परिषदेकडे असते — याच पंचायती पद्धतीचा उल्लेख त्याच्या औपचारिक नावात आहे.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
एकोणिसाव्या शतकात बडा उदासीनपासून वेगळा झालेला अखाडा, ज्याच्या मिरवणुकांत कोणतीही शस्त्रे नेली जात नाहीत.
वाचा: नया उदासीन अखाडा →