तीन वैष्णव सेनांपैकी — अनींपैकी — पहिली; हिचे साधू कपाळावर शिवाच्या तीन आडव्या रेषांऐवजी विष्णूचा ऊर्ध्वपुंड्र धारण करतात आणि राम हे त्यांचे इष्ट आहेत.
अखाडा जगतातील वैष्णव परंपरा केवळ अखाड्यांमध्येच नव्हे, तर अनींमध्ये संघटित आहे — या शब्दाचा अर्थ सेना असा होतो. परंपरेनुसार, अठराव्या शतकाच्या प्रारंभी स्वामी बालानंद यांच्या नेतृत्वाखाली रामानंदी संप्रदायाने लढाऊ साधूंची फळी उभारली, तेव्हा वेगवेगळ्या कार्यांसाठी तीन अनी स्थापन करण्यात आल्या: दिगंबर राजा म्हणून, निर्मोही मंत्री किंवा सल्लागार म्हणून आणि निर्वाणी प्रत्यक्ष सेना म्हणून.
त्यांच्या अस्तित्वामागे ठोस कारण होते. अठराव्या शतकात मंदिरे, मठ आणि तीर्थयात्रेचे मार्ग यांचे रक्षण करण्याची गरज होती; आणि त्यांच्या आधीच्या शैव संप्रदायांप्रमाणेच वैष्णव संप्रदायांनीही आपल्या संन्याशांना शस्त्रप्रशिक्षण देऊन याला प्रतिसाद दिला. आज कुंभमध्ये टिकून असलेली लष्करी शब्दावली हा त्या इतिहासाचा अवशेष आहे.
दिगंबर या नावाचा अर्थ "आकाश हेच वस्त्र असलेला" — शब्दशः, ज्याचे एकमेव वस्त्र अवकाशाच्या दिशा आहेत असा. हाच शब्द इतर भारतीय परंपरांतील निर्वस्त्र तपस्वींसाठीही वापरला जातो आणि तो या अनीच्या मुळाशी असलेली कठोर तपश्चर्या दर्शवतो.
रामानंदी बैरागी हे रामाचे आणि त्यांच्या माध्यमातून विष्णूचे भक्त आहेत. त्यांच्या साधूंची ओळख कपाळावर वरच्या दिशेने लावलेल्या उभ्या तिलकाच्या ऊर्ध्व-पुंड्राने होते. त्यामुळे शैव संन्याशांच्या आडव्या त्रिपुंड्रापेक्षा ते एका नजरेत वेगळे ओळखू येतात — एखादा साधू कोणत्या अखाडा परिवारातील आहे हे भाविकाला ओळखण्याचा हा सर्वांत सोपा आणि विश्वासार्ह मार्ग आहे.
वैष्णव अनींचा स्नानक्रम शैव अखाड्यांपेक्षा वेगळा आहे. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे हा केवळ तपशील नसून सिंहस्थाची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना आहे: वैष्णव अखाडे नाशिकमधील रामकुंड येथे आणि शैव अखाडे त्र्यंबकेश्वरमधील कुशावर्त कुंड येथे वेगवेगळ्या दिवशी स्नान करतात — या व्यवस्थेमुळे अग्रक्रमावरील दीर्घकाळ चाललेला आणि एकेकाळी कटू असलेला वाद मिटला; हीच व्यवस्था 11 आणि 12 सप्टेंबर 2027 रोजी पुन्हा पाहायला मिळेल.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
मेळ्याबाहेर सर्वाधिक परिचित असलेल्या तीन अनींपैकी ही अनी अयोध्येत स्थित आहे आणि भारतीय इतिहासातील सर्वाधिक काळ चाललेल्या न्यायालयीन खटल्यातील एक पक्ष होती.
वाचा: निर्मोही अनी अखाडा →