तेरा अखाड्यांतील सर्वांत मोठा अखाडा आणि कुंभची कल्पना करताना बहुतेक भाविकांच्या मनात येणारा अखाडा: भस्मधारी नागा साधूंच्या तुकड्या, ज्या अमृत स्नानासाठी इतर सर्वांच्या आधी पाण्यात उतरतात.
जुना — जुना, "प्राचीन" या शब्दापासून — हा सनातन धर्मातील सर्वांत मोठा अखाडा आणि कोणत्याही कुंभमेळ्यातील संन्याशांचा सर्वाधिक संख्येचा समुदाय आहे. त्यांची इष्टदेवता भगवान दत्तात्रेय आहेत, ज्यांच्या त्रिमुखी रूपात ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव एकत्र नांदतात आणि ज्यांना परंपरा अवधूत मार्गाचे आद्य गुरू मानते. दत्तात्रेयांना आपले आराध्य मानणे म्हणजे एका विशिष्ट वृत्तीला आपला आदर्श मानणे: काहीही मालकीचे नसलेला, कुठेही बांधील नसलेला आणि प्रत्येक गोष्टीतून शिकणारा भ्रमणशील संन्यासी.
हा अखाडा दशनामी संप्रदायाचा आहे — आदि शंकराचार्यांच्या परंपरेत संघटित झालेली दहा संन्यासी नावे — आणि त्यातील संन्यासी इतर नावांबरोबर गिरी, पुरी आणि भारती ही प्रत्यये धारण करतात. त्याचे संपूर्ण औपचारिक नाव, श्री पंचदशनाम जुना अखाडा, यातील "पंच-दशनाम" हे पाच जणांच्या परिषदेच्या अधिपत्याखालील दहा नावांचे स्थान असल्याचे दर्शवते.
जुना हा सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे नागा साधूंचा अखाडा आहे — केवळ भस्म धारण करणारे आणि ज्या व्रतामुळे एकेकाळी ते धर्माचे स्थायी सैन्य बनले ते व्रत घेतलेले संन्यासी. नागा संप्रदायातील दीक्षा केवळ कुंभमेळ्यातच होते, अन्यत्र कुठेही नाही: मेळ्यादरम्यान अखाड्याच्या छावणीत उमेदवाराचे स्वतःसाठी केलेले स्वतःचे श्राद्ध यासह अंतिम संस्कार केले जातात आणि त्यानंतर तो आपल्या पूर्वायुष्यासाठी कायदेशीर व विधिवत मृत मानला जातो.
नागा साधू धारण करतात ती राख म्हणजे भस्म आहे आणि ती सजावट नाही. प्रत्येक देहाचे अखेरीस काय होते याची त्वचेवर धारण केलेली ती आठवण आहे; ज्यांनी स्वतःचे अंत्यसंस्कार आधीच केले आहेत ते ती धारण करतात. अमृत स्नानाच्या अग्रभागी नागा साधूंच्या तुकड्या गंगेत धावत प्रवेश करतात, तेव्हा मेळ्यातील सर्वांत प्राचीन परंपरा दृश्य रूपात प्रकट होते.
जुना आपल्या पेशवाईतून मेळानगरीत प्रवेश करतो — अखाड्याच्या आगमनाची घोषणा करणारी ही राजेशाही मिरवणूक असते; अग्रभागी देवता विराजमान असते, परंपरेने अनुमती असलेल्या ठिकाणी महामंडलेश्वर रथांवर, हत्तींवर आणि घोड्यांवर असतात आणि त्यांच्यापुढे नागा साधूंच्या तुकड्या तलवारी व त्रिशूळ घेऊन नृत्य करतात.
प्रत्येक अमृत स्नानाच्या सकाळी अखाडे ठरलेल्या क्रमाने स्नान करतात. हा क्रम अखिल भारतीय अखाडा परिषद आणि मेळा प्रशासन यांच्यातील चर्चेतून निश्चित होतो आणि त्या क्रमातील जुनाचे स्थान हे संपूर्ण मेळ्यात सर्वाधिक बारकाईने पाहिल्या जाणाऱ्या बाबींपैकी एक असते. हा क्रम दिखाव्यासाठी नाही: कोट्यवधी लोक एकाच घाटाकडे जात असताना, तो त्या दिवसाच्या गर्दी-नियंत्रणाचा मुख्य आधारही असतो.
2019 पासून किन्नर अखाडा — तृतीयपंथी साधूंचा अखाडा — जुनाच्या संलग्नतेखाली मिरवणुकीत सहभागी होतो आणि स्नान करतो; अखाड्यांच्या इतिहासातील अशी ही पहिलीच मान्यता आहे.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
शैव अखाड्यांमध्ये दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वांत मोठा अखाडा, ज्यात विद्वान साधूंचे प्रमाण सर्वाधिक आहे आणि कार्तिकेय त्याची देवता आहे.
वाचा: निरंजनी अखाडा →