शैव अखाड्यांमध्ये दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वांत मोठा आणि दीर्घकाळापासून सर्वाधिक विद्वान म्हणून प्रसिद्ध असलेला हा अखाडा आहे — येथील अनेक साधूंकडे संस्कृत, वेदान्त आणि शास्त्रांतील पदव्या आहेत.
निरंजनी या नावाचा अर्थ "निष्कलंक, ज्याच्यावर कोणताही डाग नाही असा" — हे निरुपाधिक परम तत्त्वाचे एक नाव आहे. त्यांची इष्टदेवता कार्तिकेय आहे; देवांच्या सेनेचे नेतृत्व करण्यासाठी जन्मलेले शिवपुत्र. स्वतःला नेहमीच शिस्तबद्ध, संघटित आणि उत्तरदायी मानणाऱ्या या संस्थेचे ते आराध्य दैवत आहेत.
विद्वत्तेमुळे निरंजनीला अखाड्यांमध्ये विशेष स्थान आहे. अखाडा म्हणजे अनेकदा युद्धकुशल संप्रदाय अशी कल्पना केली जाते; मात्र निरंजनीचे स्थान औपचारिक शिक्षण घेतलेल्या त्याच्या साधूंच्या संख्येवर आधारलेले आहे — संस्कृत व्याकरण, अद्वैत वेदान्त आणि षड्दर्शन यांमध्ये — आणि अनेक पिढ्यांपासून त्याने अखाडा विश्वाला प्रशासक आणि मध्यस्थ दिले आहेत.
अखाड्यातील वरिष्ठ व्यक्तींनी वारंवार अखाडा विश्वातील सर्वोच्च पदे भूषवली आहेत. निरंजनी अखाड्याचे सचिव महंत रवींद्र पुरी हे अखिल भारतीय अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष आणि हरिद्वार येथील मनसा देवी मंदिर न्यासाचे प्रमुख म्हणून कार्य करतात. आचार्य महामंडलेश्वर स्वामी कैलाशानंद गिरी हे अखाड्याचे आचार्य असून सध्याच्या कुंभ युगातील सर्वाधिक परिचित साधूंपैकी एक आहेत.
उत्तराखंडच्या मुख्यमंत्र्यांची तेरा अखाड्यांच्या आचार्यांसोबत झालेली बैठक आणि परिषदेमार्फत केलेली घोषणा यांद्वारे हरिद्वार 2027 च्या स्नान दिनदर्शिकेला 28 नोव्हेंबर 2025 रोजी अंतिम रूप देण्यात आले — त्या वेळापत्रकात त्या अर्ध कुंभासाठी चार अमृत स्नान आहेत; हरिद्वारमधील कोणत्याही अर्ध कुंभात प्रथमच चार अमृत स्नान असतील.
निरंजनीची पेशवाई आणि अमृत स्नानाच्या क्रमातील तिचे स्थान प्रत्येक अखाड्याचे नियमन करणाऱ्या त्याच परंपरेने आणि विचारविनिमयाने निश्चित होते. स्नानांच्या मधल्या काळात तिची छावणी मेळ्यातील एक बौद्धिक केंद्र असते: सकाळ-संध्याकाळ प्रवचने, शास्त्रातील मुद्द्यांवर चर्चा आणि केवळ कुंभातच मान्यता मिळू शकणाऱ्या दीक्षा व नियुक्त्या येथे होतात.
आनंद अखाडा परंपरेने निरंजनीशी संलग्न असून तिच्यासोबत मिरवणुकीत सहभागी होतो — सात शैव अखाड्यांना मेळ्यातील कमी संख्येच्या व्यावहारिक गटांमध्ये बांधणाऱ्या अनेक स्थायी युतींपैकी ही एक आहे.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
सर्वांत जुन्या शैव संस्थांपैकी एक; मुख्य स्थान हरिद्वारमधील कनखल येथे असून कपिल ऋषी हे तिचे आराध्य दैवत आहेत.
वाचा: महानिर्वाणी अखाडा →