सर्वांत प्राचीन शैव संस्थांपैकी एक, जिची देवता एखादा देव नसून एक ऋषी आहेत — अस्तित्वातील तत्त्वांची गणना करणाऱ्या सांख्य दर्शनाचे प्रवर्तक कपिल मुनी.
महानिर्वाणी या नावात महानिर्वाणाचा — महान विलयाचा, अंतिम मुक्तीचा — अर्थ सामावलेला आहे. अखाड्यांमध्ये त्यांची निवडलेली देवता वैशिष्ट्यपूर्ण आहे: शिव नाहीत, दत्तात्रेय नाहीत, देवीचे कोणतेही रूप नाही, तर कपिल ऋषी आहेत, ज्यांना सांख्य दर्शनाचे श्रेय दिले जाते — पुरुष आणि प्रकृतीमध्ये वास्तवाचे विश्लेषण करणारे हे दर्शन योगाच्या चौकटीसह भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या मोठ्या भागाचा आधार आहे.
तत्त्वज्ञ-ऋषींना आपली देवता मानणारी संस्था स्वतःविषयी एक विधान करत असते आणि महानिर्वाणीचा ऐतिहासिक अर्थही असाच लावला गेला आहे: जे वास्तविक आहे आणि जे केवळ वास्तविक भासते त्यांतील विवेक हे ज्या अखाड्याचे केंद्रस्थान आहे असा अखाडा.
हरिद्वारच्या दक्षिण टोकावरील कनखल येथे या अखाड्याचे पीठ असल्यामुळे ते या प्रदेशातील सर्वांत प्राचीन पवित्र स्थळांपैकी एक असलेल्या दक्षेश्वर महादेवच्या जवळ आहे — हे स्थान दक्षाच्या यज्ञाचे स्थळ म्हणून स्मरणात आहे, जिथे सतीने देहत्याग केला आणि जिथे शिवाच्या दुःखाने पुराणांची कथा नव्याने घडवली. तेथे अखाड्याचे पीठ राखणे म्हणजे शैव परंपरेच्या कथानकाच्या उगमस्थानीच विराजमान होणे होय.
कनखल येथून हा अखाडा इतर कुंभनगरींमध्ये — काशी, नाशिक आणि उज्जैन — शाखा चालवतो; मेळा ज्या प्रत्येक ठिकाणी पुन्हा भरतो, त्या प्रत्येक ठिकाणी अखाडा आपले स्थान राखतो, हीच प्रचलित पद्धत आहे.
अटल अखाडा पारंपरिकरीत्या महानिर्वाणीशी संलग्न आहे आणि त्याच्यासोबत मिरवणुकीत सहभागी होतो; त्यामुळे मेळ्यात छावणी वाटप आणि स्नानक्रमाच्या बाबतीत हे दोन्ही एकच गट म्हणून कार्य करतात.
प्रत्येक अखाड्याप्रमाणे महानिर्वाणीच्या पेशवाईतही मिरवणुकीच्या अग्रभागी त्याची देवता असते — आणि देवाऐवजी ऋषीला घेऊन जाणारी पालखी हे तेरा अखाड्यांमधील एक सूक्ष्म वेगळेपण आहे, जे सजग भाविक ओळखू शकतात.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
सात अखाड्यांपैकी सर्वांत प्राचीन अखाड्यांपैकी एक; पीठ काशी येथे, महानिर्वाणीशी संलग्न आणि गणेश ही त्याची देवता.
वाचा: अटल अखाडा →