वैष्णव सेनांपैकी तिसरी आणि पारंपरिक व्यवस्थेत मूळ सेना — अयोध्येतील किल्ल्यासारख्या हनुमान गढी मंदिराशी संबंधित अनी.
निर्वाणी या नावात निर्वाण — ज्योत विझणे, मुक्ती — हा अर्थ आहे. तीन रामानंदी अनींच्या पारंपरिक विभागणीत तिची भूमिका सेना म्हणून आहे: अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात प्रत्यक्ष संरक्षण करणारी शाखा.
या अनीचा अयोध्येतील हनुमान गढीशी निकटचा संबंध आहे — टेकडीवर लहान किल्ल्यासारखे बांधलेले, हनुमानाला समर्पित आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या बैरागी साधूंची छावणी असलेले मंदिर. वैष्णव अनींचे युद्धशील स्वरूप ही केवळ उपमा नाही: हनुमान गढीच्या भिंती आणि तिचे स्थान ज्या कार्यासाठी वापरले गेले, त्यासाठीच उभारले गेले होते.
युद्ध करणाऱ्या अनीच्या केंद्रस्थानी हनुमान असणे परंपरेच्या दृष्टीने स्वाभाविक आणि समर्पक आहे. हनुमान असा सेवक आहे, ज्याची भक्ती दुसऱ्याच्या सेवेत पूर्णपणे अर्पण केलेल्या सामर्थ्याचे रूप घेते — भक्त असलेल्या योद्ध्याचा आदर्श; म्हणूनच रामाच्या सेवेसाठी शस्त्र धारण करणाऱ्या साधूंचे ते स्वाभाविक आराध्य दैवत आहे.
रामानंदी बैरागी आणि शैव संन्यासी यांच्यातील फरक केवळ त्यांच्या टिळ्यापुरता नाही. रामानंदींचा मार्ग भक्ती — वैयक्तिक आराध्य दैवत रामावरील भक्ती — हा आहे, तर दशनामी संन्याशांचा मार्ग पारंपरिकरीत्या ज्ञान, म्हणजे अद्वैत परमतत्त्वाचे ज्ञान, हा आहे. प्रत्येक कुंभमध्ये दोन्ही परंपरा एकमेकांच्या दृष्टीस पडतील इतक्या जवळ छावण्या करून असतात.
निर्वाणी अनी वैष्णव अनींसोबत त्यांच्या ठरलेल्या क्रमाने स्नान करते. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थात वैष्णव अखाडे आगामी आवर्तनात 11 सप्टेंबर 2027 रोजी नाशिकच्या रामकुंडावर स्नान करतात — तर शैव अखाडे दुसऱ्या दिवशी त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्तावर स्नान करतात.
स्थान आणि दिवस यांची ही विभागणी म्हणजे पूर्वीच्या शतकांत ज्यावरून संघर्ष झाले, त्या प्रश्नावर ठरलेले उत्तर आहे. यांपैकी कोणत्याही कुंडाजवळ उभे असताना ही शांततापूर्ण व्यवस्था स्वतःच एक ऐतिहासिक उपलब्धी आहे, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
गुरु नानकांच्या ज्येष्ठ पुत्राला पूज्य मानणारी उदासीन परंपरा, जिची स्थापना वसंत पंचमी 1825 रोजी हर की पौडी येथे झाली.
वाचा: बडा उदासीन अखाडा →