कोणत्याही मोठ्या मेळ्यात ध्वनिक्षेपकांपासून आणि आखाड्यांच्या प्रवेशद्वारांपासून दूर, खाद्यपदार्थांच्या शेवटच्या दुकानापलीकडे चालत गेल्यावर गोंगाट हळूहळू विरळ होतो आणि नदीचा आवाज पुन्हा ऐकू येतो. येथे तंबू लहान आहेत आणि रांगेत उभारलेले आहेत. बांबूच्या खांबांमध्ये बांधलेल्या दोरीवर धुतलेले कपडे वाळत आहेत. एक वृद्ध स्त्री कापडी तंबूच्या पडद्याबाहेर बसून दगडी भांड्यात काहीतरी वाटत आहे; एक पुरुष दुमडलेल्या घोंगडीवर टेकवलेल्या पुस्तकातून, विशेषतः कोणासाठीही नव्हे, मोठ्याने वाचत आहे. काहीही घडत नाही. हे आहेत कल्पवासी, आणि तंबूंची ही शांत गल्ली संपूर्ण मेळ्यातील सर्वांत जुनी गोष्ट आहे — मिरवणुकांपेक्षाही जुनी, स्वतः आखाड्यांपेक्षाही जुनी.
कल्पवास हा दोन शब्दांनी बनला आहे. वास म्हणजे वास्तव्य — एखाद्या ठिकाणी राहणे, मुक्काम करणे. कल्प म्हणजे काळाचे महान चक्र, ब्रह्मदेवाचा एक दिवस, मोजमापापलीकडचे युग. कल्पवास पाळणे म्हणजे पवित्र नदीच्या तीरावर एक महिना इतक्या काटेकोर शिस्तीत राहणे की परंपरेनुसार त्यातून सामान्य साधनेच्या एका कल्पाचे फळ मिळते.
हेच ते वचन आहे, आणि ते नेमके कोणत्या प्रकारचे वचन आहे हे स्पष्टपणे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. एक महिना चमत्काराने एका युगात बदलतो, असे परंपरा सांगत नाही. ती सांगते की एवढ्या तीव्रतेने जगलेला एक महिना — मालमत्ता, सुखसोयी, अन्ननिवडीचे स्वातंत्र्य आणि संसारातील हजारो विचलने यांपासून दूर राहून — माणसाच्या अंतरंगावर असे कार्य करतो, जे सामान्य आयुष्यातील अनेक वर्षेही करू शकत नाहीत. हे मोजमाप दिनदर्शिकेत नसते. ते यात्रेकरूच्या अंतरंगात असते.
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ जे माघ महिन्यात गंगा आणि यमुना यांच्या संगमावर जातात, ते ब्रह्मलोकाला जातात, जिथून परत येणे दुर्लभ आहे. — पुराणांतील माघ-माहात्म्य परंपरा, प्रयागाविषयी
कल्पवासाचे मूळ स्थान प्रयाग आहे. पुराणांतील माहात्म्य साहित्य — पवित्र स्थळांची स्तुती करणारे अध्याय, विशेषतः मत्स्य, पद्म आणि स्कंद पुराणांत तसेच महाभारतातील तीर्थयात्रा पर्वाच्या प्रयागविषयक भागांत आढळणारे — संगमावरील माघ महिन्याचे महत्त्व अत्यंत ठामपणे सांगते. ते तेथे केवळ स्नान करण्याची शिफारस करत नाही. ते तेथे राहण्याचे वर्णन करते: एका पौर्णिमेपासून पुढच्या पौर्णिमेपर्यंत संपूर्ण चांद्रमास वाळूवर राहणे, आणि त्या वास्तव्यालाच साधना मानते.
एका धार्मिक प्रथेसाठी तिचा ऐतिहासिक मागोवा विलक्षण प्रदीर्घ आहे. चिनी यात्रेकरूंनी तिची नोंद केली आहे: इ.स.च्या 7व्या शतकात भेट देणारे ह्युएन त्सांग संगमाच्या वाळूवर भरलेल्या महासभेचे, नद्यांच्या मिलनस्थळी जमलेल्या गर्दीचे आणि सम्राट हर्षाने तेथे आपला खजिना दान केल्याचे वर्णन करतात. थंडीच्या महिन्यात प्रयागाच्या वाळूवर उभे राहणारे तंबूंचे नगर हे भारतीय धार्मिक जीवनातील सर्वाधिक सातत्याने नोंदल्या गेलेल्या आचरणांपैकी एक आहे.
म्हणून कल्पवासाचा प्रथम संबंध प्रयाग आणि तेथील वार्षिक माघ मेळ्याशी आहे, आणि तेथे कुंभ भरतो तेव्हा त्याचे स्वरूप सर्वांत विशाल होते. पण हे व्रत केवळ एका स्थळापुरते मर्यादित नाही. नदीच्या तीरावर जिथे जिथे कुंभ भरतो, तिथे कल्पवासी आपले तंबू उभारतात — हरिद्वारमधील शांत घाटांलगत, नाशिक येथे गोदावरीकाठी, उज्जैन येथे क्षिप्राकाठी — आणि मेळ्याच्या संपूर्ण महिन्यात तीच शिस्त पाळतात.
परंपरेत कल्पवास नियमांच्या संचाच्या रूपात सांगितला जातो — सामान्यतः त्यांची संख्या एकवीस मानली जाते, तरी विविध संप्रदायांनुसार याद्या बदलतात आणि कोणतेही दोन तंबू-समूह ते अगदी एकसारखे सांगत नाहीत. मात्र त्यांचे मूलभूत स्वरूप बदलत नाही. पाच गोष्टींवर संपूर्ण व्रत आधारलेले आहे:
या पाच नियमांभोवती याद्यांमध्ये आणखी तपशील जोडले जातात: दररोज न चुकता दान, साधू आणि इतर यात्रेकरूंची सेवा, धर्मग्रंथांचे दररोज वाचन किंवा श्रवण, निवडलेल्या मंत्राचा जप, पितरांना जल अर्पण, मादक पदार्थांचे पूर्णपणे वर्जन आणि तंबूबाहेर ठेवलेल्या तुळशीच्या रोपाची देखभाल. अनेक तंबू-समूह लहानसा अग्नी तेवत ठेवतात आणि दररोज होम करतात. काही कल्पवासी प्रत्येक दिवसातील काही काळ मौन — शांतता — पाळतात.
निषेधही आचरणांइतकेच बोधप्रद आहेत. तंबूतून कोणताही व्यापार करता येत नाही. दिवसा झोपायचे नाही. मनोरंजन नाही. स्वेच्छेने दिलेली नसलेली कोणतीही वस्तू स्वीकारायची नाही.
दिवस पहाटे सुमारे तीन वाजता, अंधारात आणि थंडीत सुरू होतो. कोणतेही संभाषण न करता तंबूतील लोक हालचाल करू लागतात. कल्पवासी बदलण्याचे वस्त्र आणि पितळेचा लहान लोटा घेऊन पाण्याकडे चालत जातो, डुबक्या घेतो, अद्याप न उगवलेल्या सूर्याला आणि पितरांना जल अर्पण करतो, आणि गोठवणाऱ्या हवेत ओल्याने परत येऊन उजाडेपर्यंत जप करत बसतो.
पूर्वाह्न वाचन आणि सत्संगासाठी असतो — तंबू-समूह कथेचे आयोजन करतात; एका बाजूने उघड्या तंबूत रामचरितमानस किंवा भागवत मोठ्याने वाचले जाते आणि कोणीही येऊन बसू शकते. त्यानंतर मध्यान्हाचे स्नान. मग लहानशा आगीवर सावकाश शिजवलेले एक वेळचे भोजन: भात किंवा खिचडी, एक भाजी, काहीही अवडंबर नाही; आणि पहिला घास घेण्यापूर्वी त्यातील काही भाग दान केला जातो.
दुपारचा वेळ साध्या कामांसाठी असतो — पाणी आणणे, कपडे धुणे, तंबूच्या दोऱ्या आवळणे, शेजाऱ्याच्या वृद्ध आईला घाटावर उतरण्यास मदत करणे. संध्याकाळी तिसरे स्नान आणि दीपप्रज्वलन. त्यानंतर आरती, आणखी कथा आणि जमिनीवर लवकर निद्रा, कारण पुन्हा तीन वाजणार असतात.
वेळापत्रक म्हणून वाचले तर हे जीवन कठोर वाटते. पण ते प्रत्यक्ष जगणारे कल्पवासी त्याचे वर्णन अगदी उलट करतात: जिथे कोणी काही विकत नाही आणि कोणाच्याही लौकिक ओळखीला महत्त्व नाही, अशा ठिकाणी दिवसातील सुमारे सहा निर्णयांपुरते मर्यादित झालेले जीवन देत असलेला दिलासा.
परंपरेनुसार हा संकल्प एका महिन्यासाठी नव्हे, तर सलग बारा वर्षांसाठी केला जातो — चक्र पूर्ण होईपर्यंत, एकामागून एक माघ असे बारा मेळे. कुटुंबे पिढ्यान्‌पिढ्या हे व्रत पाळतात; एखादी स्त्री आपल्या सासूने कल्पवास केलेल्या त्याच वाळूच्या पट्ट्यावर, त्याच तंबू-समूहात आणि तीस हिवाळ्यांपासून सोबत असलेल्या शेजाऱ्यांमध्ये पुन्हा येऊ शकते.
आपल्या गुरूंची अनुमती आणि आशीर्वाद घेऊन हे व्रत स्वीकारणे आणि प्रस्थानापूर्वी घरातील सर्व व्यवस्था नीट लावणे अशी प्रथा आहे — कल्पवास म्हणजे कर्तव्यापासून पलायन नव्हे, याबाबत परंपरा ठाम आहे; आपल्या आश्रितांना सोडून वाळूवर पुण्य मिळवण्यासाठी येणाऱ्या व्यक्तीने त्याचा अर्थ पूर्णपणे चुकीचा समजला आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, गृहस्थाश्रमातील जबाबदाऱ्या पूर्ण झाल्यानंतर आयुष्याच्या उत्तरार्धाशी हे व्रत प्रामुख्याने जोडले गेले आहे; प्रत्यक्षात मात्र तंबूंमध्ये प्रत्येक वयोगटातील लोक असतात आणि नेहमीच होते.
बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर सांगता विधी होतो आणि तंबू-समूहात कल्पवासीचा सन्मान केला जातो. अनेक जण पुन्हा नव्याने आरंभ करतात.
या दोन्हींचा एकत्र विचार करणे योग्य आहे, कारण मेळ्याची कीर्ती जवळजवळ पूर्णपणे त्यांपैकी एकाशीच जोडलेली आहे.
नागा साधूने कायमचा आणि संपूर्ण त्याग केलेला असतो. त्याने स्वतःचे अंत्यसंस्कारविधी केलेले असतात, त्याच्या मालकीचे काहीही नसते, तो एका आखाड्याचा असतो आणि अमृत स्नानाच्या वेळी तो भस्मलेपित होऊन, सारे शहर थांबवणाऱ्या मिरवणुकीच्या अग्रभागी सर्वप्रथम पाण्यात उतरतो. कल्पवासी हा गृहस्थ असतो. त्याचे घर, कुटुंब, व्यवसाय आणि परतीचे तिकीट असते. एका महिन्यासाठी त्याने त्यागी जीवन स्वीकारलेले असते आणि हे जीवन पुन्हा सोडायचे आहे याची त्याला पूर्ण जाणीव असते.
परंपरा यांची श्रेष्ठ-कनिष्ठ अशी क्रमवारी लावत नाही. ती यांना एका प्रश्नाची दोन उत्तरे मानते — आणि ज्याला परत जावे लागते त्याची साधना कदाचित अधिक कठीण असू शकते, असे ती शांतपणे नमूद करते. त्यागी व्यक्तीने परतीचा मार्ग संपवलेला असतो. कल्पवासी दरवर्षी तो मार्ग दोन्ही दिशांनी चालतो आणि त्या एका महिन्याचे व्रत उरलेल्या अकरा महिन्यांतही टिकले पाहिजे.
कुंभाला येणारे बहुतेक यात्रेकरू महिनाभर राहू शकत नाहीत. म्हणून कोणतेही व्रत पाळू नये असे नाही आणि परंपरेने अंशतः केलेल्या पालनाला कधीही खोटे मानलेले नाही — तीन दिवसांचे व्रत तंतोतंत पाळले, तर तेही व्रतच आहे. मात्र पूर्ण व्रताची घोषणा करून नंतर गुपचूप त्याचे नियम शिथिल करणे तिला मान्य नाही.
हरिद्वार अर्ध कुंभ 2027 येथे — 14 जानेवारी ते 20 एप्रिल 2027 — कल्पवासी छावण्या प्रत्यक्ष हर की पौडीवर न भरता गंगेच्या अधिक शांत किनाऱ्यावर भरतात; नील धारा आणि गौ घाट या भागांना परंपरेने प्राधान्य दिले जाते, कारण नेहमीप्रमाणेच येथे प्रवाह आटोक्यात असतो, गर्दी कमी असते आणि पाण्यासाठी झगडा न करता दिवसातून तीनदा स्नान करता येते. माघ पौर्णिमा, 20 फेब्रुवारी 2027, हा महिनाभराच्या व्रताची फलप्राप्ती होण्याचा दिवस आहे.
नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थात छावण्या रामकुंडाच्या पलीकडे पंचवटीतून गोदावरीच्या घाटांवर पसरतात आणि उज्जैनमध्ये राम घाटाच्या वर आणि खाली क्षिप्रेच्या किनाऱ्यावर भरतात. प्रयागराजमध्ये हे व्रत दरवर्षी माघ मेळ्यात अखंड सुरू असते, कुंभ असो वा नसो — आणि ते पाहण्यासाठी हेच पृथ्वीवरील सर्वोत्तम स्थान आहे, नेमके यासाठी की ते पाहायला कोणतीही गर्दी आलेली नसते.