रामकुंड, नाशिक

एका दृष्टिक्षेपात

• शहर — नाशिक, महाराष्ट्र — पंचवटी परिसरात
• नदी — गोदावरी
• संबंध — वनवासातील राम, सीता आणि लक्ष्मण
• अमृत स्नान — वैष्णव आखाडे येथे स्नान करतात — आगामी सिंहस्थात 11 सप्टेंबर 2027 रोजी
• यासाठी प्रसिद्ध — अस्थिविसर्जन, दिवंगत व्यक्तींच्या अस्थींचे विसर्जन

पंचवटी, आणि नाशिक का

रामायणात ज्या प्रदेशाला पंचवटी म्हटले आहे, त्या प्रदेशात नाशिक वसले आहे — पाच वटवृक्षांचे ते स्थान, जिथे वनवासात राम, सीता आणि लक्ष्मण राहिले आणि जिथून सीतेचे हरण झाले. लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापल्याच्या प्रसंगामुळे शहराचे नाव पारंपरिकरीत्या नाक या अर्थाच्या नासिका शब्दावरून आले असे मानले जाते.

या संबंधाच्या केंद्रस्थानी रामकुंड आहे: परंपरेनुसार रामाने येथे स्नान केले. दक्षिणेत जिला द्वीपकल्पाची गंगा म्हणतात, त्या दख्खनच्या महान गोदावरी नदीवरील हे तटबंदी असलेले कुंड आहे.

पूर्वजांचे कुंड

मृत व्यक्तींच्या अस्थींचे पाण्यात विसर्जन करण्याच्या अस्थि-विसर्जन विधीसाठी रामकुंड हे भारतातील प्रमुख स्थानांपैकी एक आहे. परंपरेनुसार येथील पाण्यात विसर्जित केलेल्या अस्थी पूर्णपणे विरघळतात आणि हा विधी करण्यासाठी कुटुंबे संपूर्ण महाराष्ट्रातून तसेच त्यापलीकडील दूरच्या भागांतून येतात.

त्यामुळे या कुंडाचे स्वरूप उत्सवातील घाटापेक्षा अगदी वेगळे आहे. एखाद्या नेहमीच्या दिवशी येथे शोकाकुल कुटुंबे शांतपणे आणि काळजीपूर्वक विधी करीत असतात. भेट देणाऱ्यांनी हे लक्षात ठेवावे: प्रकाश कितीही चांगला असला, तरी अस्थि-विसर्जन करणाऱ्या कुटुंबाचे छायाचित्र काढणे हा त्यांच्या खासगीपणातील हस्तक्षेप आहे.

सिंहस्थाच्या वेळी

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थाचे अमृत स्नान दोन ठिकाणी विभागलेले आहे आणि त्याबद्दल समजून घेण्याची ही सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट आहे. वैष्णव आखाडे — तीन रामानंदी अणी — नाशिकमधील रामकुंडात स्नान करतात. शैव आखाडे सुमारे 30 km अंतरावरील त्र्यंबकेश्वरमधील कुशावर्त कुंडात वेगळ्या दिवशी स्नान करतात.

आगामी सिंहस्थात याचा अर्थ वैष्णवांसाठी रामकुंड येथे 11 सप्टेंबर 2027 आणि शैवांसाठी कुशावर्त येथे 12 सप्टेंबर 2027 असा आहे. संपूर्ण पर्वकाळाची सुरुवात करणारे ध्वजारोहण 31 ऑक्टोबर 2026 रोजी होईल आणि मुख्य अमृत स्नान 2 ऑगस्ट व 31 ऑगस्ट 2027 रोजी होतील.

ही विभागणी एका जुन्या समझोत्याचा परिणाम आहे. पूर्वीच्या शतकांत नाशिकमधील शैव आणि वैष्णव संप्रदायांमध्ये अग्रक्रमावरून तीव्र वाद झाले; प्रत्येक संप्रदायाला स्वतंत्र कुंड आणि स्वतंत्र दिवस देण्याच्या व्यवस्थेमुळे हा वाद संपला.