ਬਹੁਤੇ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੇਖਣ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹਨ — ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਕਾਲਾ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਢਕਿਆ ਕਿ ਪਛਾਣ ਨਾ ਆਵੇ। ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਝਾਕੋ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਲਿੰਗ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਾਣੀ ਰਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਿਸ ਕੇ ਲਗਭਗ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਨਹੀਂ: ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹਨ — ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਉੱਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ — ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦੱਖਣ ਗੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਦੀ ਗੰਗਾ। ਮੰਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਮਾਰੀ।
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरीतीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ Dwelling on the crest of the Sahyadri, in the pure and holy country on the bank of the Godavari — he by whose mere sight sin swiftly goes to its destruction: that Tryambaka, the Lord, I praise. — Dvādaśa Jyotirliṅga Stotra, the verse on Trimbakeshwar
ਇਹ ਕਥਾ ਗੌਤਮੀ-ਮਾਹਾਤਮਯ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਲੰਬਾ ਉਸਤਤ-ਖੰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਹੱਲਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਖੇਤ ਅਨਾਜ ਦਿੰਦੇ ਸਨ — ਆਪਣੇ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਭੁੱਖੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਕਿਸੇ ਨੀਚ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੌਤਮ ਉਸ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਨਿਕਲੇ — ਦਰਭ ਘਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਲੀ ਨਾਲ, ਪਰੰਪਰਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੋਮਲ ਚੀਜ਼ — ਅਤੇ ਗਾਂ ਮਰ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲ ਗਿਆ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਗੋ-ਹੱਤਿਆ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਗੌਤਮ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛਲ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਪ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਧੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ — ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸੇ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੋ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਚੱਟਾਨ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਦੀ, ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਖਿਸਕ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹ ਲੁਕਦੀ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੌਤਮ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਗੌਤਮ ਨਿਕਲਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘਾਹ ਦਾ ਘੇਰਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੰਧਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਹੈ — ਕੁਸ਼-ਆਵਰਤ, "ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦਾ ਘੇਰਾ" — ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਤੋਂ ਹੀ, ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਾ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਵਹਿਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੌਤਮ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ, ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਗੌਤਮੀ ਹੈ।
ਗੌਤਮ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਮੰਗੀ: ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣ, ਸਗੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਨ ਗਏ, ਅਤੇ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ — ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ — ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸਣ ਲਏ, ਇਸੇ ਲਈ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਖ਼ਤ ਹੈ: ਚੋਟੀ ਕੋਈ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ — ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਸੌ, ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਵੀਆਂ — ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧਾਰ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੰਡ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾਦੁਆਰ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅੱਧੀ ਚੜ੍ਹਾਈ 'ਤੇ ਹੈ।
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੋਦਾਵਰੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਹਿਲਿਆ ਤੇ ਵੈਤਰਣਾ। ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉਸ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਾਅਦ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਡੈਲਟਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉਛਾਲ 'ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਡ ਦੀ ਇਹ ਪਤਲੀ ਧਾਰ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਕਸਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਪੈਦਲ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਪੱਥਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਰਸ ਕੁੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਹਰਿਦੁਆਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਰਗੀ ਘਾਟਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ ਨਹੀਂ — ਬੱਸ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰਾਂਡਾ।
ਇਹ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਕੁੰਡ ਕੁੰਭ-ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਲ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ ਸਿੰਹਸਥ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ — ਜੂਨਾ, ਨਿਰੰਜਨੀ, ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ, ਅਟਲ, ਆਵਾਹਨ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ — ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਖਾੜੇ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੇਠਾਂ ਨਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ 'ਤੇ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੰਡ ਇਸ ਕੁੰਭ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਹਾਰਕ ਤੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੁੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਸਿਕ-ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਹਸਥ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਜੂਨਾ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਨਾਸਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਘੜੀ ਤੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਵਿਖੇ ਹੋਣਗੇ। ਕਮਰਾ ਬੁੱਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਅ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆਏ ਹੋ।
ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਅਨੋਖਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਸਮ-ਕਰਮ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੋ ਵਿਧੀਆਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਲਗਭਗ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਵੰਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਜਥੇਬੰਦ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦਲਾਲ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਬੱਸ ਅੱਡੇ 'ਤੇ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਲੱਭੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਸਮ ਮੰਦਰ ਟਰੱਸਟ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਉਸ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਓ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲਓ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਓ ਜੋ ਕਹੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾ ਉਪਾਅ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ: ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸਪਰਸ਼ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਧਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਰ ਟਰੱਸਟ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਪਤਾ ਕਰ ਲਓ।
ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀਨਾਥ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ — ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗੁਰੂ; ਉਸੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ ਲਿਖੀ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੀ ਉਹ ਟੀਕਾ ਜਿਸ ਨੇ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਮਰਾਠੀ ਬੋਲਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀਨਾਥ ਨੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਸੀ।
ਸੋ ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ — ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੰਹਸਥ ਦੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰਕਰੀ ਦਿੰਡੀਆਂ ਆਪਣੇ ਭਗਵੇਂ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਛੈਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਸਮ-ਲਿਬੜੇ ਤਿਆਗੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ।
ਨਾਸਿਕ-ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਹਸਥ ਧਵਜਾਰੋਹਣ — ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ — ਨਾਲ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 24 ਜੁਲਾਈ 2028 ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ 2027 ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ: 2 ਅਗਸਤ, 31 ਅਗਸਤ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਨਾਸਿਕ ਵਿਖੇ ਅਤੇ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵੇਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਜਲੂਸ ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿੰਹਸਥ ਦਾ ਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ: ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸਿੰਘ — ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ — ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਨਾਸਿਕ ਅਤੇ ਉੱਜੈਨ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੋੜੀ — ਦੋ ਸਿੰਹਸਥ — ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਵਰਣ ਕੁੰਭ ਦੇ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਕਸਬਾ ਛੋਟਾ ਹੈ — ਕੁਝ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜੀ ਕਸਬਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਕਈ ਸੌ ਗੁਣਾ ਭੀੜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੱਕੀ ਥਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੋ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਆਓ-ਜਾਓ। ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੀ ਘਾਟ ਸੜਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਨਿੱਜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਲਾ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ — ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ਗਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚੱਟਾਨ ਤਿਲਕਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ। ਪਕੜ ਵਾਲੇ ਜੁੱਤੇ ਲਓ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗਿੱਲੀ ਸਨਾਨ-ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ।