त्रयोदशसु अपवादभूतम्: एकमेव अखाड़ा यस्मिन् नागा साधवः सर्वथा न सन्ति। अस्य सदस्याः ब्रह्मचारिणः सन्ति, अस्य देवता च न देवः न ऋषिः, अपि तु मन्त्रः — गायत्री।
कुम्भे अन्यत् प्रत्येकम् अखाड़ा किञ्चित्परिमाणेन संन्यासिनां परम्परा अस्ति — ये अन्तिमं त्यागं स्वीकृतवन्तः, स्वकीयाः अन्त्येष्टिक्रियाः कृतवन्तः, सामाजिकलोकाच्च पूर्णतया निर्गतवन्तः। अग्नि अखाड़ा तादृशं नास्ति। अस्य सदस्याः ब्रह्मचारिणः सन्ति: ये ब्रह्मचर्यस्य अध्ययनस्य च व्रतं धारयन्ति, अद्यापि यज्ञोपवीतं धारयन्ति, संन्यासस्य अप्रतिवर्त्यं पदं च न स्वीकृतवन्तः।
तस्य परिणामः मेले दृश्यते। अग्नि अखाड़े नागा साधवः न सन्ति — एकोऽपि न। अस्य अखाड़स्य यः ब्रह्मचारी पश्चात् नागा-व्रतं स्वीकर्तुम् इच्छति, स अन्येषु अखाड़ेषु एकं प्रविश्य तत् करोति। वस्तुतः अग्नि अखाड़ा तेषां गृहम् अस्ति ये त्यागात् पूर्वं नियमितायां साधनायाम् अद्यापि निरताः सन्ति; एतस्मादेव आधारे त्रयोदशसु अस्य मान्यं स्थानम् अस्ति।
अखाड़स्य देवता गायत्री अस्ति — कथायुक्तं रूपं न, अपि तु ऋग्वेदस्य सः मन्त्रः यः प्रत्येकस्मै दीक्षिताय ब्रह्मचारिणे यज्ञोपवीत-संस्कारे दीयते, यं च स जीवनपर्यन्तम् उषसि सायं च जपति। गायत्रीं गृहस्य देवतां कर्तुं नाम नित्यनियमम् एव भक्तेः विषयं कर्तुम्।
पूर्णनाम्नि पञ्चाग्नि इत्यस्य अर्थः पञ्च अग्नयः — सा प्राचीना तपस्या यस्यां तपस्वी चतुर्णाम् अग्नीनां मध्ये उपविशति, उपरि सूर्यश्च पञ्चमः भवति। एतत् परम्परायाः स्वभावं सूचयति: त्यागस्य भस्म न, अपि तु नियमितसाधनायाः तापः।
अग्नि अखाड़ा परम्परया जूना अखाड़ेन सम्बद्धः, तस्य समूहे च शोभायात्रां करोति। मेले अस्य शिविरं तेषु स्थानेषु अन्यतमम् अस्ति यत्र परम्परायाः वैदिकः पक्षः सर्वाधिकं श्रूयते — नागा साधूनां शोभायात्रासु दुन्दुभेः शङ्खस्य च नादस्य स्थाने मन्त्रपाठः।
मेलस्य स्वरूपं ज्ञातुम् इच्छता आगन्तुकेन अग्नि अखाड़ा अवश्यं द्रष्टव्यः, यतः सः प्रचलितं चित्रं भिनत्ति। कुम्भः केवलं चित्रेषु दृश्यमानाः भस्माच्छादिताः नागा साधवः न; सः यज्ञोपवीतधारी 19-वर्षीयः ब्रह्मचारी अपि अस्ति, यः 3000 वर्षेभ्यः प्रतिप्रातः जप्यमानं मन्त्रं जपति।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
निरञ्जनी अखाड़ेन सम्बद्धः, सूर्यं स्वदेवतारूपेण पूजयन्, स्वकीयगणनानुसारं सप्तसु प्राचीनतमेषु अन्यतमः।
पठन्तु: आनन्द अखाड़ा →