उदासीनयोः द्वयोः गृहयोः बृहत्तरम् — हिन्दुसिखपरम्परयोः मध्ये सचेतनं स्थित्वा गुरुनानकस्य ज्येष्ठपुत्रं श्रीचन्द्रं गुरुचन्द्रदेवरूपेण पूजयन्ती परम्परा।
उदासीनसम्प्रदायः स्वपरम्परां गुरुनानकस्य ज्येष्ठपुत्रं श्रीचन्दम् (परम्परानुसारं 1494–1629) प्रति नयति। सः पितुः अनुसरणं कृत्वा सिखगुरूणां गृहस्थमार्गं न गतवान्, अपि तु संन्यासं स्वीकृतवान्। उदासीनाः तं गुरुचन्द्रदेवम् इति मन्यन्ते, शिवस्य अवतारं च गणयन्ति।
अनेन उदासीन-अखाडाः वस्तुतः विलक्षणे स्थाने भवन्ति—तेषां परम्परा प्रथमस्य सिखगुरोः कुटुम्बे आरभते, किन्तु तेषाम् आचारः, देवताः, कुम्भमेलायां स्थानं च हिन्दुसंन्यासिसम्प्रदायानाम् इव सन्ति। ते श्रीचन्देन सह गणेशं, लक्ष्मीं, विष्णुं शिवं च पूजयन्ति। एषा व्यवस्था कदाचित् प्रमुखाभिः सिखसंस्थाभिः सह तनावस्य कारणं जाता; अयम् अखाडा कीदृशः इति बोधाय एतत् केन्द्रीयम् अस्ति, अतः अत्र स्पष्टतया कथ्यते।
अखाडा स्वस्य स्थापनां 1825 तमे वर्षे वसन्तपञ्चम्यां हरिद्वारस्य हर की पौरी इति स्थाने अभिलिखति — तस्मिन्नेव घाटे अमृतं पतितम् इति कथ्यते। अस्य स्थापनायाः श्रेयः योगिराजश्रीनिर्वाणदेवमहाराजाय दीयते; तथापि परम्परायाम् अन्यः वृत्तान्तः सन्तसन्तोखदासं संस्थापकं मन्यते। उभौ वृत्तान्तौ मान्यौ, अतः कञ्चित् न चित्वा अस्मिन् पृष्ठे उभौ अभिलिखितौ।
हरिद्वारे स्थापितोऽपि अखाडस्य मुख्यः आश्रमः प्रयागराजस्य कृष्णनगरे अस्ति, समग्रे भारते च सः प्रायः शतम् आश्रमान् सञ्चालयति। स्वातन्त्र्यान्दोलनकाले अखाडः स्वातन्त्र्ययोद्धॄन् प्रशिक्षितवान् आश्रयं च दत्तवान् — एतादृशेषु अनेकेषु प्रसङ्गेषु अखाडजालं केवलं धार्मिकसंस्थारूपेण न कार्यं कृतवत्।
पारम्परिकक्रमे शैववैष्णवसमूहयोः अनन्तरम् उदासीन-अखाडाः स्वसमूहे यात्रां स्नानं च कुर्वन्ति। मेलायां बडा उदासीनस्य उपस्थितिः दूरादेव तस्य धर्मध्वजेन ज्ञायते — प्रायः पञ्चसप्ततिपादोन्नते दण्डे आरोपितः एषः ध्वजः मेलानगरस्य उच्चतमेषु ध्वजेषु अन्यतमः, उदासीनशिबिराणि अन्विष्यद्भ्यः विश्वसनीयः मार्गचिह्नः च अस्ति।
अन्येषाम् अखाडानाम् इव अस्य शासनम् एकेन प्रमुखेण न, अपि तु वरिष्ठमहन्तानां परिषदा क्रियते — अस्य औपचारिकनाम्नि विद्यमाना पञ्चायती व्यवस्था एषैव।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
एकोनविंशशताब्दे बडा उदासीनतः पृथग्भूतः सम्प्रदायः, यस्य यात्रासु किमपि शस्त्रं न वह्यते।
पठन्तु: नया उदासीन अखाडा →