त्रयोदशसु अखाडेषु विशालतमः, तथा कुम्भस्य चिन्तनकाले अधिकांशयात्रिकाणां मनसि यः उदेति: भस्मलिप्ताः नागासाधुदलाः, ये सर्वेभ्यः पूर्वं जलं प्रविश्य अमृतस्नानस्य नेतृत्वं कुर्वन्ति।
जूना — जूनाः, ‘पुरातनः’ इत्यस्मात् — सनातनधर्मस्य बृहत्तमः अखाडा अस्ति, सर्वेषु कुम्भमेलासु च संन्यासिनां सर्वाधिकसङ्ख्यकः समुदायः। अस्य इष्टदेवता भगवान् दत्तात्रेयः अस्ति; स त्रिमुखः गुरुः, यस्मिन् ब्रह्मा विष्णुः शिवश्च एकत्र स्थिताः, यं च परम्परा अवधूतमार्गस्य प्रथमगुरुं मन्यते। दत्तात्रेयं स्वदेवतारूपेण स्वीकरणं विशिष्टस्वभावस्य आदर्शत्वेन स्वीकरणम् अस्ति—स परिव्राजकः संन्यासी किमपि न स्वीकुरुते, कुत्रापि न सम्बद्धः, सर्वस्माच्च शिक्षते।
अयं अखाडा दशनामी-सम्प्रदायस्य अस्ति—आदिशङ्कराचार्यस्य परम्परायां व्यवस्थितानि दश संन्यासनामानि—अस्य च संन्यासिनः गिरि, पुरी, भारती इत्यादीन् नामान्तान् धारयन्ति। अस्य पूर्णं औपचारिकं नाम श्रीपञ्चदशनामजूना-अखाडा अस्ति; तत्र ‘पञ्च-दशनाम’ इति पदं पञ्चसदस्यपरिषदा शासितं दशनाम्नां गृहमिति सूचयति।
जूना मुख्यतः नागसाधूनाम् अखाडा अस्ति—ते संन्यासिनः केवलं भस्म धारयन्ति, तैः तत् व्रतं स्वीकृतं येन ते पुरा धर्मस्य स्थायिसेना अभवन्। नागसम्प्रदाये दीक्षा कुम्भमेलायामेव भवति, अन्यत्र कुत्रापि न। मेलाकाले अखाडा-शिबिरे अभ्यर्थिनः अन्त्यसंस्काराः क्रियन्ते; तत्र स्वकृते तेन क्रियमाणं स्वश्राद्धमपि अन्तर्भवति। ततः स स्वपूर्वजीवनाय विधितः संस्कारतश्च मृतः सन् निर्गच्छति।
नागसाधवः यां विभूतिं धारयन्ति सा भस्म अस्ति; सा अलङ्कारः न। प्रत्येकं शरीरं अन्ते यद् भवति तस्य स्मारकं त्वचि धार्यते, तच्च स्वकीयम् अन्त्येष्टिं पूर्वमेव कृतवन्तः धारयन्ति। यदा नागसाधूनां गणाः अमृतस्नानस्य अग्रभागे गङ्गां प्रति धावन्ति, तदा मेलायाः प्राचीनतमं तत्त्वं दृश्यरूपेण प्रकटते।
जूना स्वस्य पेशवाई-यात्रया मेला-नगरं प्रविशति—सा राजकीयशोभायात्रा अखाडायाः आगमनं घोषयति। अग्रे देवता नीयते, महामण्डलेश्वराः रथेषु भवन्ति, परम्परया अनुमते स्थले गजाश्वाश्च भवन्ति, तेषाम् अग्रे नागसाधूनां गणाः खड्गत्रिशूलैः सह नृत्यन्ति।
प्रत्येकस्य अमृतस्नानस्य प्रभाते अखाडाः निश्चितक्रमे स्नानं कुर्वन्ति। स क्रमः अखिलभारतीय-अखाडा-परिषदः मेला-प्रशासनस्य च मन्त्रणया निश्चितः, तस्मिन् क्रमे जूनायाः स्थानं समग्रसमागमस्य अतिसूक्ष्मतया निरीक्षितेषु विषयेषु अन्यतमम् अस्ति। अयं क्रमः दर्पाय नास्ति; यदा कोटिशः जनाः एकं घाटं प्रति गच्छन्ति, तदा स एव तद्दिनस्य जनसमूह-नियन्त्रणस्य मेरुदण्डः भवति।
2019 वर्षात् किन्नर-अखाडा—तृतीयलिङ्गिसाधूनाम् अखाडा—जूनायाः सम्बद्धतायां शोभायात्रां स्नानं च करोति; अखाडानाम् इतिहासे एतादृशी मान्यता प्रथमवारं दत्ता।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
शैव-अखाडेषु द्वितीयः बृहत्तमः, यत्र विद्वत्साधूनाम् अनुपातः सर्वाधिकः, यस्य देवता च कार्तिकेयः अस्ति।
पठतु: निरञ्जनी-अखाडा →