शैव-अखाडेषु द्वितीयः विशालतमः, चिरकालीनकीर्त्या च सर्वाधिकविद्वान् — तत् गृहम्, यत्र साधूनां बहवः संस्कृते, वेदान्ते शास्त्रेषु च उपाधिधारिणः सन्ति।
निरञ्जनी इति नाम्नः अर्थः "निर्मलः, कलङ्करहितः" — उपाधिरहितावस्थायां परब्रह्मणः नाम। अस्य इष्टदेवता कार्तिकेयः, शिवस्य पुत्रः, यः देवसेनानां नेतृत्वाय जातः; सः तस्य गृहस्य देवता, यत् सदा आत्मानं अनुशासितं, सुव्यवस्थितम् उत्तरदायि च मन्यते।
विद्वत्तायाः कारणात् निरञ्जनी-अखाडस्य अखाडेषु विशिष्टं स्थानम् अस्ति। अखाडा प्रायः योद्धृसम्प्रदायत्वेन कल्प्यते, किन्तु निरञ्जन्याः प्रतिष्ठा विधिवत् शिक्षितानां साधूनां संख्यायाम् आश्रिता — संस्कृतव्याकरणे, अद्वैतवेदान्ते, षड्दर्शनेषु च — तथा सा वंशपरम्परया अखाडजगते प्रशासकान् वार्ताकारांश्च ददाति।
अखाडस्य वरिष्ठाः जनाः पुनः पुनः अखाडजगतः सर्वोच्चपदानि धृतवन्तः। निरञ्जनी-अखाडस्य सचिवः महन्त-रवीन्द्रपुरी अखिलभारतीय-अखाडा-परिषदः अध्यक्षरूपेण तथा हरिद्वारस्थितस्य मनसादेवीमन्दिरन्यासस्य प्रमुखरूपेण सेवते। आचार्यमहामण्डलेश्वर-स्वामी-कैलाशानन्दगिरिः अखाडस्य आचार्यः, वर्तमानकुम्भयुगस्य च सुविख्यातेषु साधुषु अन्यतमः अस्ति।
उत्तराखण्डस्य मुख्यमन्त्रिणः त्रयोदशानाम् अखाडानाम् आचार्यैः सह सभायां, यस्याः घोषणा परिषदा कृता, हरिद्वारस्य 2027 स्नान-पञ्चाङ्गं 28 नवम्बर 2025 दिनाङ्के निश्चितम् — तेन कार्यक्रमेण तस्मिन् अर्धकुम्भे चत्वारि अमृतस्नानानि सन्ति; हरिद्वारे कस्मिंश्चिद् अर्धकुम्भे चत्वारि अमृतस्नानानि प्रथमवारम् एव।
निरञ्जन्याः पेशवाई तथा अमृतस्नानक्रमे तस्याः स्थानं तया एव परम्परया विचारविनिमयेन च निश्चिते, याभ्यां प्रत्येकम् अखाडा व्यवह्रियते। स्नानानाम् अन्तरे तस्याः शिविरं मेलायाः बौद्धिककेन्द्रेषु अन्यतमम् अस्ति: प्रातः सायं च प्रवचनानि, शास्त्रविषयेषु वादाः, तथा केवलं कुम्भेन एव मान्यतां प्राप्नुवन्त्यः दीक्षाः नियुक्तयश्च।
आनन्द-अखाडा परम्परया निरञ्जन्याः सहयोगी अस्ति, तया सह च शोभायात्रायां गच्छति — एषः तेषु स्थायिसहयोगेषु अन्यतमः, ये सप्त शैव-अखाडान् मेलायां व्यवहारतः अल्पसङ्ख्यकेषु समूहेषु बध्नन्ति।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
प्राचीनतमेषु शैवगृहेषु अन्यतमम्, हरिद्वारस्य कङ्खले पीठम्, ऋषिः कपिलश्च अस्य देवता।
पठन्तु: महानिर्वाणी अखाडा →