शैवगृहेषु प्राचीनतमेषु अन्यतमः; अस्य देवता कश्चिद् देवः न, अपि तु ऋषिः कपिलमुनिः—साङ्ख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः, यद् दर्शनं सत्तायाः तत्त्वानि गणयति।
महानिर्वाणी इति नाम्नि महानिर्वाणम् अन्तर्भवति—महान् उपशमः, अन्तिमा मुक्तिः। अस्य चयनिता देवता अखाडेषु विलक्षणा अस्ति: न शिवः, न दत्तात्रेयः, न देवीरूपं, किन्तु ऋषिः कपिलः, यस्मै साङ्ख्यदर्शनं निर्दिश्यते—पुरुषप्रकृत्योः रूपेण तत्त्वस्य विश्लेषणम्, यत् योगस्य तन्त्रसहितस्य भारतीयदर्शनस्य बहुभागस्य आधारः अस्ति।
यत् गृहं दार्शनिकम् ऋषिं स्वदेवतारूपेण स्वीकरोति तत् स्वविषये किञ्चित् प्रकटयति; महानिर्वाणी ऐतिहासिकरूपेण तथैव अवगता—सा अखाडा यस्याः केन्द्रं वास्तविकस्य केवलं प्रतीयमानस्य च मध्ये विवेकः अस्ति।
हरिद्वारस्य दक्षिणसीम्नि कनखले स्थितम् अखाडस्य पीठं तं प्रदेशस्य प्राचीनतमेषु पवित्रस्थलेषु अन्यतमस्य — दक्षेश्वरमहादेवस्य — समीपे स्थापयति। एतत् दक्षस्य यज्ञस्थलत्वेन स्मर्यते, यत्र सती स्वदेहं तत्याज तथा शिवस्य शोकेन पुराणकथायाः स्वरूपं परिवर्तितम्। तत्र अखाडस्य पीठं स्थापयितुं नाम शैवकथायाः मूलस्थाने एव उपवेष्टुम्।
कनखलात् अखाडः अन्येषु कुम्भनगरेषु — काश्यां, नाशिके, उज्जयिन्यां च — शाखाः सञ्चालयति। एष एव सामान्यः क्रमः, येन मेला पुनरागच्छति तेषु सर्वेषु स्थलेषु अखाडः स्वस्थानं धारयति।
अटल-अखाडः परम्परया महानिर्वाणिना सम्बद्धः अस्ति तथा तेन सह शोभायात्रां करोति; अतः मेलायां शिविरविभाजनस्य स्नानक्रमस्य च विषयेषु तौ एकसमूहवत् कार्यं कुरुतः।
प्रत्येकस्य अखाडस्य इव महानिर्वाणिनः पेशवाई अपि शोभायात्रायाः अग्रे स्वदेवतां वहति — देवस्य स्थाने ऋषिं वहन्तीं शिबिकां द्रष्टुं शक्यते; त्रयोदशसु अखाडेषु सावधानः यात्रिकः ज्ञातुं शक्नोति इदं सूक्ष्मभेदेषु अन्यतमम्।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
सप्तसु प्राचीनतमेषु अन्यतमः, काश्यां पीठम्, महानिर्वाणिना सम्बद्धः, गणेशश्च अस्य देवता।
पठन्तु: अटल-अखाडः →