कस्मिंश्चिदपि महामेलायां ध्वनिवर्धकयन्त्रेभ्यः अखाडाद्वारेभ्यश्च दूरं गच्छन्तु, अन्तिमानपि भोजनविक्रयस्थानान् अतिक्रामन्तु; कोलाहलः शनैः क्षीयते, यावत् पुनः नदीं श्रोतुं शक्नुवन्ति। अत्र तम्बवः लघवः पङ्क्तिषु च स्थापिताः। वेणुस्तम्भयोर्मध्ये बद्धायां रज्ज्वां प्रक्षालितवस्त्राणि लम्बन्ते। काचिद् वृद्धा पटावासस्य पटस्य बहिः उपविश्य प्रस्तरपात्रे किमपि पिनष्टि; कश्चित् पुरुषः सङ्कुचितकम्बलोपरि स्थापितात् पुस्तकात् उच्चैः पठति, न कमपि विशेषतः उद्दिश्य। किमपि न प्रवर्तते। एते कल्पवासिनः, तम्बूनाम् एषा शान्ता वीथी च समग्रे मेलायां प्राचीनतमा वस्तु — शोभायात्राभ्यः प्राचीना, अखाडेभ्योऽपि प्राचीना।
कल्पवासः द्वाभ्यां शब्दाभ्यां निर्मितः। वासः निवासः — कुत्रचित् जीवितुम्, स्थातुम्। कल्पः कालस्य महाचक्रम्, ब्रह्मणः एकं दिनम्, गणनातीतं युगम्। कल्पवासस्य पालनं नाम पवित्रनद्याः तीरे एकं मासं तादृशेन सूक्ष्मानुशासनेन निवासः, येन परम्परानुसारम् सामान्यसाधनायाः एकस्य कल्पस्य फलं लभ्यते।
एषा सा प्रतिज्ञा, तस्याः स्वरूपं च सम्यक् अवगन्तव्यम्। मासः चमत्कारेण युगे परिवर्तते इति परम्परा न वदति। एतादृशतीव्रतया यापितः मासः — परिग्रहेभ्यः, सुखसौकर्येभ्यः, भोजनचयनात्, गृहस्थजीवनस्य सहस्रविक्षेपेभ्यश्च मुक्तः — मनुष्ये तत् साधयति यत् सामान्यानि वर्षाणि न साधयन्ति इति सा वदति। विनिमयमानं पञ्चाङ्गे नास्ति। तत् तीर्थयात्रिणि अस्ति।
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ये माघमासे गङ्गायमुनयोः सङ्गमं गच्छन्ति, ते ब्रह्मलोकं गच्छन्ति, यतः पुनरागमनं कठिनम्। — पुराणानां माघमाहात्म्यपरम्परा, प्रयागविषये
कल्पवासस्य गृहं प्रयागः। पुराणानां माहात्म्यसाहित्यम् — पवित्रस्थानानां स्तुत्यध्यायाः, ये विशेषतः मत्स्य-, पद्म-, स्कन्दपुराणेषु तथा महाभारतस्य तीर्थयात्रापर्वणः प्रयागखण्डेषु विद्यन्ते — सङ्गमे माघमासस्य महत्त्वं विशिष्टतया प्रतिपादयति। तत् तत्र केवलं स्नानं न अनुशंसति। तत् निवासं वर्णयति: एकस्याः पूर्णिमायाः आरभ्य अपरां पूर्णिमां यावत् सम्पूर्णं चान्द्रमासं सिकतासु जीवनम्, तमेव निवासं साधनारूपेण च मन्यते।
धार्मिकाचारस्य अस्य ऐतिहासिकपरम्परा असाधारणतया दीर्घा। चीनदेशीयाः तीर्थयात्रिणः ताम् अभिलिखन्ति: सामान्ययुगस्य 7 शताब्द्यां आगतः ह्वेनसाङ् सङ्गमस्य सिकतासु आयोजितां महासभां, नदीनां मेलने समागतान् जनसमूहान्, सम्राट् हर्षं च तत्र स्वकोषं वितरन्तं वर्णयति। शीतमासे प्रयागस्य सिकतासु तम्बूनगरम् भारतीयधार्मिकजीवने निरन्तरं प्रमाणितासु प्राचीनतमासु साधनासु एका अस्ति।
अतः कल्पवासः प्रथमं प्रयागस्य वार्षिकस्य माघमेलायाः च परम्परा, यदा तत्र कुम्भः भवति तदा सः महत्तमं विस्तारं प्राप्नोति। किन्तु व्रतमिदं कस्यापि एकाधिकारः नास्ति। यत्र यत्र नदीतीरे कुम्भः समायाति, तत्र तत्र कल्पवासिनः स्वीयान् तम्बून् स्थापयन्ति — हरिद्वारे शान्ततरघट्टेषु, नाशिके गोदावर्याः तीरे, उज्जयिन्यां शिप्रायाः तीरे — मेलामासं च तदेव अनुशासनं पालयन्ति।
परम्परा कल्पवासं नियमसमूहरूपेण सम्प्रेषयति — सामान्यतः एकविंशतिः इति गण्यन्ते, यद्यपि वंशपरम्परासु सूचयः भिन्नाः भवन्ति, द्वे शिविरे च तान् समानरूपेण न पठतः। यत् न परिवर्तते तत् अस्य स्वरूपम्। पञ्च विषयाः समग्रं व्रतं धारयन्ति:
एतेषां पञ्चानां परितः सूचयः अन्यान् आचारान् योजयन्ति: प्रतिदिनम् अविरतं दानम्, साधूनाम् अन्यतीर्थयात्रिणां च सेवा, प्रतिदिनं शास्त्रपठनं श्रवणं वा, इष्टमन्त्रस्य जपः, पितृभ्यः जलार्पणम्, मादकद्रव्याणां पूर्णतया वर्जनम्, तम्बोः बहिः स्थापितस्य तुलसीपादपस्य पालनं च। बहूनि शिविराणि लघुम् अग्निं रक्षन्ति, प्रतिदिनं होमं च कुर्वन्ति। केचन कल्पवासिनः प्रतिदिनस्य कञ्चित् कालं मौनम् — निःशब्दताम् — अपि पालयन्ति।
निषेधाः अपि आचारवत् शिक्षाप्रदाः। तम्बोः कश्चिदपि व्यापारः न करणीयः। दिवा शयनं न। मनोरञ्जनं न। स्वेच्छया अदत्तं किमपि न ग्राह्यम्।
तत् प्रातः प्रायः 3 वादने, अन्धकारे शीते च आरभते। शिविरं सम्भाषणं विना जागर्ति। कल्पवासी वस्त्रान्तरं लघुं पित्तलकलशं च गृहीत्वा जलं प्रति पद्भ्यां गच्छति, निमज्जनानि करोति, अनुदिताय सूर्याय पितृभ्यश्च जलम् अर्पयति, ततः आर्द्रः हिमशीतले वायौ प्रत्यागत्य प्रकाशोदयपर्यन्तं जपाय उपविशति।
पूर्वाह्णः पठनस्य सत्सङ्गस्य च — शिविराणि कथाम् आयोजयन्ति; एकतः विवृते तम्बौ रामचरितमानसं भागवतं वा उच्चैः पठ्यते, यः कोऽपि उपवेष्टुं स्वागतम्। ततः मध्याह्नस्नानम्। अनन्तरम् एकं भोजनं, लघ्वग्नौ शनैः पक्वम्: ओदनं खिचडी वा, शाकम्, किमपि विस्तृतं न; प्रथमग्रासात् पूर्वं तस्मात् किञ्चित् दत्तं भवति।
अपराह्णे सामान्यकार्याणि भवन्ति — जलम् आनीयते, वस्त्राणि प्रक्षाल्यन्ते, तम्बोः रज्जवः दृढीक्रियन्ते, प्रतिवेशिनः वृद्धा माता घट्टं प्रति अवरोहितुं सहाय्यं प्राप्नोति। सन्ध्यायां तृतीयं स्नानं, दीपाश्च। ततः आरती, अधिका कथा, भूमौ शीघ्रं शयनं च, यतः 3 वादनं पुनः आगच्छति।
समयसारिणीरूपेण पठितं तत् कठोरं दृश्यते। अनुभूयमानं तु कल्पवासिनः तस्य विपरीतरूपेण वर्णयन्ति: तस्मिन् स्थाने, यत्र न कोऽपि किमपि विक्रीणाति न च कोऽपि विशिष्टः अस्ति, प्रतिदिनं प्रायः षड् निर्णयमात्रे सीमितस्य जीवनस्य विश्रान्तिः।
सङ्कल्पः परम्परया एकमासार्थं न, अपि तु क्रमागतद्वादशवर्षेभ्यः गृह्यते — द्वादश मेलाः, एकस्मात् माघात् परं अपरः, यावत् चक्रं पूर्णं भवति। कुलानि पीढ्यनुपीढि तत् पालयन्ति; काचित् स्त्री तस्यैव सिकताभागस्य समीपं प्रत्यागच्छेत् यत्र तस्याः श्वश्रूः कल्पवासं कृतवती, तस्मिन्नेव शिविरे, तैरेव प्रतिवेशिभिः सह यैः सह सा त्रिंशत् शिशिरान् यापितवती।
स्वगुरोः अनुमत्या आशीर्वादेन च व्रतं गृह्यते, प्रस्थानात् पूर्वं गृहव्यवस्था च सम्यक् स्थाप्यते इति आचारः — कल्पवासः कर्तव्यात् पलायनं नास्ति इति परम्परा दृढं मन्यते; सिकतासु पुण्यार्जनार्थम् आश्रितान् परित्यजन् जनः तं सर्वथा मिथ्या अवगतवान्। ऐतिहासिकरूपेण, गृहस्थस्य दायित्वेषु पूर्णेषु, व्रतं जीवनस्य उत्तरार्धेन सह विशेषतया सम्बद्धम्; व्यवहारे तु शिविरेषु सर्वे वयांसि सन्ति, सदा च आसन्।
यदा द्वादश वर्षाणि पूर्णानि भवन्ति तदा समापनविधिः भवति, शिविरे कल्पवासी च सम्मान्यते। बहवः केवलं पुनः आरभन्ते।
एतौ पार्श्वे पार्श्वे स्थापयित्वा द्रष्टुं युक्तम्, यतः मेलायाः कीर्तिः प्रायः सम्पूर्णतया तयोरेकस्यैव अस्ति।
नागसाधुः स्थायिरूपेण सम्पूर्णतया च त्यक्तवान्। सः स्वकीयाम् अन्त्येष्टिं कृतवान्, तस्य किमपि स्वं नास्ति, सः अखाडायाः सदस्यः अस्ति, तथा अमृतस्नाने भस्मलिप्तः, नगरं स्थगयतः शोभायात्रायाः अग्रे, प्रथमं जलं प्रविशति। कल्पवासी गृहस्थः अस्ति। तस्य गृहं, परिवारः, व्यवसायः, प्रत्यागमनपत्रं च अस्ति। सः एकमासाय संन्यासिनः जीवनम् उधाररूपेण गृहीतवान्, तत् पुनः प्रत्यर्पयिष्यतीति सम्यक् जानन्।
परम्परा एतयोः तारतम्यं न करोति। सा एतौ एकस्य प्रश्नस्य द्वे उत्तरे इति पश्यति — तथा च यः पुनः प्रत्यागन्तव्यः तस्यैव साधना कदाचित् कठिनतरा भवतीति शान्ततया सूचयति। संन्यासी सेतुं दग्धवान्। कल्पवासी प्रतिवर्षं तं सेतुम् उभयदिशं तरति, स च मासः अवशिष्टेषु एकादशसु मासेषु स्थातव्यः।
कुम्भम् आगच्छतां अधिकांशः यात्रिकाः मासमेकं स्थातुं न शक्नुवन्ति। तस्मात् किमपि न पालनीयम् इति न, परम्परया च आंशिकं पालनं कदापि मिथ्या न मतम् — यथावत् पालितं त्रिदिनात्मकं व्रतमपि व्रतमेव। किन्तु सम्पूर्णं व्रतं घोषित्य शनैः शिथिलीकृतं सा न स्वीकरोति।
हरिद्वार-अर्धकुम्भे 2027 — 14 जनवरीतः 20 अप्रैल 2027 पर्यन्तम् — कल्पवासिशिबिराणि हर की पौरीस्थले एव न, अपि तु गङ्गायाः शान्ततरे तटभागे समागच्छन्ति; नीलधारा तथा गौघाटः परम्परया प्रियौ तटभागौ स्तः, सदैव यत् कारणम् आसीत् तदेव: प्रवाहः सह्यः, जनसम्मर्दः विरलः, जलार्थं संघर्षं विना च दिने त्रिवारं स्नातुं शक्यते। माघस्य पूर्णिमा, 20 फरवरी 2027, मासव्यापिनां व्रतानां परिपाकदिनम् अस्ति।
नाशिक-त्र्यम्बकेश्वर-सिंहस्थे शिबिराणि रामकुण्डात् परं पञ्चवटीमार्गेण गोदावरीघाटेषु विस्तरन्ति, तथा उज्जयिन्यां रामघाटस्य उपरि अधश्च क्षिप्रातटे। प्रयागराजे च व्रतम् प्रतिवर्षं माघमेलायां निरन्तरं प्रवर्तते, कुम्भः भवतु मा वा — तस्य दर्शनाय पृथिव्यां श्रेष्ठतमं स्थानं तदेव अस्ति, यतः तं द्रष्टुं जनसम्मर्दः न आगतः।