परम्परानुसारं वनवासकाले यत्र रामः स्नानं कृतवान् तत् कुण्डम् — सिंहस्थकाले च यत्र वैष्णवाखाडाः अमृतस्नानं कुर्वन्ति।
नाशिक रामायणे पञ्चवटी इति कथिते प्रदेशे स्थितम् — पञ्चवटवृक्षाणां तत् स्थानम्, यत्र रामः सीता लक्ष्मणश्च वनवासकाले अवसन्, यतश्च सीता अपहृता। लक्ष्मणेन शूर्पणखायाः नासिकाच्छेदनस्य प्रसङ्गात् नगरस्य नाम परम्परया नासिकावाचकात् नासिका इति शब्दात् निष्पन्नम् इति मन्यते।
रामकुण्डम् अस्य सम्बन्धस्य केन्द्रस्थं कुण्डम् अस्ति; परम्परानुसारं रामः अत्र स्नातवान्। एतत् दक्षिणापथस्य महानद्याः गोदावर्याः तीरे प्राकारयुक्तं कुण्डम् अस्ति; दक्षिणभारते गोदावरी द्वीपकल्पस्य गङ्गा इति कथ्यते।
मृतानां भस्मनः जले निमज्जनरूपस्य अस्थिविसर्जनस्य कृते रामकुण्डं भारते प्रमुखस्थानेषु अन्यतमम् — परम्परानुसारम् अत्र जले समर्पितानि अस्थिभस्मानि पूर्णतया विलीयन्ते; अतः महाराष्ट्रस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः सुदूरप्रदेशेभ्यश्च कुटुम्बानि एतां विधिं कर्तुम् आगच्छन्ति।
अनेन अस्य कुण्डस्य स्वरूपम् उत्सवघट्टात् सर्वथा भिन्नम् अस्ति। सामान्यदिने एतत् शोकाकुलैः कुटुम्बैः शान्ततया सावधानतया च अनुष्ठीयमानस्य कर्मणः स्थानम् अस्ति। आगन्तुकेन एतत् मनसि धार्यम्—प्रकाशः कीदृशोऽपि भवतु, अस्थिविसर्जनं कुर्वतः कुटुम्बस्य छायाचित्रग्रहणम् अनुचितः हस्तक्षेपः अस्ति।
नाशिक-त्र्यम्बकेश्वर-सिंहस्थस्य अमृतस्नानं द्वयोः स्थानयोः विभक्तम्; तद्विषये ज्ञातव्यम् एतदेव मुख्यतमम्। वैष्णव-अखाडाः — रामानन्दी-सम्प्रदायस्य तिस्रः अणयः — नाशिकस्थे रामकुण्डे स्नान्ति। शैव-अखाडाः प्रायः 30 km दूरे त्र्यम्बकेश्वरस्थे कुशावर्तकुण्डे पृथक् दिने स्नान्ति।
आगामिनि सिंहस्थे तस्य अर्थः—वैष्णवानां कृते रामकुण्डे 11 सितम्बर 2027, शैवानां कृते कुशावर्ते 12 सितम्बर 2027 च। समग्रकालस्य आरम्भसूचकं ध्वजारोहणं 31 अक्टूबर 2026 दिनाङ्के भविष्यति, मुख्यानि अमृतस्नानानि च 2 अगस्त तथा 31 अगस्त 2027 दिनाङ्कयोः भविष्यन्ति।
एषः विभागः प्राचीनः समाधानव्यवहारः अस्ति। पूर्वशताब्दीषु नाशिके शैववैष्णवसम्प्रदाययोः अग्राधिकारविषये तीव्रः विवादः आसीत्; प्रत्येकस्मै सम्प्रदायाय पृथक् कुण्डं पृथक् दिनं च दत्त्वा कृता व्यवस्था तं विवादं समापयत्।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
सिंहस्थस्य अपरः अर्धभागः — गोदावर्याः उद्गमकुण्डम्, यत्र शैव-अखाडाः स्नान्ति।
पठन्तु: कुशावर्तकुण्डम् →