प्रायः ज्योतिर्लिङ्गानि दृश्यवस्तु न, किन्तु अनुभूयमाना सन्निधिः — अन्धकारमये गर्भगृहे पाषाणस्तम्भः, तैलेन कृष्णः, मालाभिः अपरिचेयं यावत् आच्छादितः। त्र्यम्बकेश्वरं भिन्नम्, भेदश्च प्रथमागतान् तीर्थयात्रिणः विचालयति। गर्भगृहस्य तले उत्तानगर्ते अवलोकयत — तत्र स्तम्भः एव नास्ति। त्रीणि लघूनि लिङ्गानि सन्ति, अङ्गुष्ठात् न महान्ति, शिलायाः गर्ते उपविष्टानि, परितः च जलं स्रवति। तानि प्रायः निःशेषं यावत् क्षीणानि। न च तानि एकस्य देवस्य त्रीणि रूपाणि: तानि ब्रह्मा, विष्णुः, शिवश्च — अतः एव द्वादशसु एकमेव इदं मन्दिरं सम्पूर्णां त्रिमूर्तिम् एकस्मिन् आसने धारयति इति कथ्यते।
मन्दिरस्य उपरि ब्रह्मगिरिः उत्तिष्ठति, तस्मात् च गिरेः गोदावरी निर्गच्छति — प्रायद्वीपीयभारतस्य दीर्घतमा नदी, यां दक्षिणः दक्षिणगङ्गा इति वदति, दक्षिणस्य गङ्गा। मन्दिरं गिरिः नदी च एकस्मिन् नगरे त्रीणि दर्शनीयस्थानानि न। तानि एका कथा, सा च कथा तस्य पुरुषस्य यः गां हतवान्।
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरीतीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ Dwelling on the crest of the Sahyadri, in the pure and holy country on the bank of the Godavari — he by whose mere sight sin swiftly goes to its destruction: that Tryambaka, the Lord, I praise. — Dvādaśa Jyotirliṅga Stotra, the verse on Trimbakeshwar
कथा गौतमी-माहात्म्यस्य अस्ति, यत् ब्रह्मपुराणस्य गोदावर्यै समर्पितः दीर्घः स्तुतिखण्डः, शिवपुराणस्य च ज्योतिर्लिङ्गवृत्तान्ते सा पुनः कथ्यते। सा एवं प्रवर्तते।
ऋषिः गौतमः स्वपत्न्या अहल्यया सह ब्रह्मगिरेः सानौ अवसत्। देशे दुर्भिक्षं प्रवृत्तम्, तपोबलेन च गौतमस्य क्षेत्राणि एव धान्यं ददुः — तस्मै, तस्य पत्न्यै, आगच्छते च प्रत्येकस्मै क्षुधितजनाय पर्याप्तम्। बहवः आगताः। ऋषिषु तस्य प्रतिवेशिनः तस्य द्वारं प्रति जनगमनं पश्यन्तः आसन्, दर्शनं च किञ्चित् नीचं भावं प्राप्तम्।
तस्य स्थितसस्ये गौः प्रेषिता। गौतमः तां निवारयितुं निर्गतः — दर्भ-तृणस्य पत्रेण, परम्परा सावधानं वदति, तस्य हस्ते मृदुतमेन वस्तुना — गौश्च मृता पतिता। प्रतिवेशिनः यत् ऐच्छन् तत् प्राप्तवन्तः। गोहत्या, गोः वधः, गुरुतमेषु पापेषु अन्यतमा, ते च ऋषिं दूषितं तस्य आतिथ्यं च अस्वीकार्यं घोषितवन्तः।
गौतमः ततः यत् करोति, तत् एव स्थानस्य पावित्र्यस्य कारणम्। सः 'अहं वञ्चितः' इति न विवदते, यद्यपि वञ्चितः आसीत्। सः पापं स्वकीयं मत्वा स्वीकरोति, किं तत् प्रक्षालयिष्यति इति पृच्छति, कथ्यते च: अत्रत्यं किमपि न — केवलं गङ्गायाः जलं, शिवस्य जटाभ्यः अस्मिन् एव गिरौ अवतारितम्।
अतः सः ब्रह्मगिरिम् आरोहति, नग्नशिलायां च अतिदीर्घं कालं तपः करोति। अन्ते शिवः प्रसन्नः जटाभ्यः गङ्गां शिखरे मुञ्चति। किन्तु नदी, स्वागमनस्थानं जानती, दक्षिणगिरौ स्थातुं नेच्छति, शिलायां प्रविश्य च अन्तर्धीयते। पुनः पुनः सा निलीयते; पुनः पुनः गौतमः अन्विष्यति। पुराणं तानि स्थानानि गणयति यत्र सा प्रकट्य पलायिता, तानि च अद्यापि पर्वते तीर्थयात्रिभ्यः दर्श्यन्ते।
अन्ते, शिखरात् अधः एकस्मिन् स्थाने, गौतमः निर्गच्छत् जलं कुश-तृणेन परिवेष्टयति, स्थातुं च तां शपथं कारयति। तृणवलयं धारयति। तस्य बन्धनस्य स्थानं कुशावर्तः — कुश-आवर्तः, "कुशतृणस्य परिवेष्टनम्" — शिखरात् न, कुशावर्तात् एव च गोदावरी नदीरूपेण प्रवहति इति गण्यते। यतः गौतमनामा ऋषिः ताम् आनीतवान्, पुराणे नद्याः स्वनाम गौतमी अस्ति।
गौतमः स्नातवान्, पापं च गतम्। ततः सः एकम् अधिकं याचितवान्: शिवः न प्रतिगच्छतु, अत्रैव तिष्ठतु इति। शिवः अङ्गीकृतवान्, ज्योतिर्लिङ्गरूपेण च स्थितः — त्र्यम्बकः, त्रिनेत्रः — ब्रह्मा विष्णुश्च, परम्परा वदति, तस्य पार्श्वे आसने उपविष्टौ, अतः एव गर्भगृहतलस्य गर्तः त्रीन् धारयति।
ब्रह्मगिरिः स्वयं शिवस्य रूपम् इति मन्यते, प्राचीना च मर्यादा अत्र कठोरा: शिखरं दृश्यस्थानं न। पाषाणसोपानानां पङ्क्तिः — प्रायः सप्तशतं, पुरा उत्कीर्णानि, ऊर्ध्वभागे च प्रपाततुल्यानि — नगरात् शैलपृष्ठं यावत् आरोहति। शिखरे लघुमन्दिराणि कुण्डानि च सन्ति यत्र परम्परा नद्याः प्रकटनानि अन्तर्धानानि च अङ्कयति, तेषु गङ्गाद्वारम्, यत्र जलं प्रथमं दृष्टम्, अर्धारोहणे स्थितम्।
अस्मात् गिरेः तिस्रः धाराः उद्भवन्ति इति मन्यते: गोदावरी, तत्सम्बद्धे च अहिल्या वैतरणा च। कुशावर्तात् निर्गच्छन्ती गोदावरी तस्मिन् बिन्दौ पाषाणनाल्यां जलसूत्रमात्रम्। सप्तदशशतं किलोमीटर-अनन्तरं सा भारतस्य महत्तमेषु त्रिभुजप्रदेशेषु अन्यतमेन बङ्गोपसागरं प्रविशति। ये तीर्थयात्रिणः आन्ध्रे एनां नदीं पूरे दृष्टवन्तः, तेषां कुण्डस्य इयं तनुधारा सैव इति स्वीकर्तुं कष्टम् — तत्र स्थानस्य अर्थः एषः एव।
नगरे एव, मन्दिरात् किञ्चित् अधः पदयात्रया, चतुरस्रः पाषाणकुण्डः अस्ति, यं चतुर्भ्यः पार्श्वेभ्यः सोपानानि प्राप्नुवन्ति। सः महान् न। नाटकीयं नदीतटं नास्ति, हरिद्वारेण प्रयागराजेन वा दीयमानः घट्टानां दीर्घः विस्तारः नास्ति — केवलं प्राकारवेष्टितः कुण्डः यस्मिन् जलं स्थितम्, उपरि च परितः स्तम्भयुक्तः वीथिकामण्डपः।
एषः विनम्रः कुण्डः कुम्भजगति सर्वाधिकपरिणामवत्सु जलस्थानेषु अन्यतमः। कुशावर्तः त्र्यम्बकेश्वरे सिंहस्थस्य तीर्थम्, महास्नानदिनेषु च शैवाखाडाः — जूना, निरञ्जनी, महानिर्वाणी, अटल, आवाहन, अग्नि, उदासीन-निर्मल-गृहाणि च — शोभायात्रया अवतीर्य अत्र अमृतस्नानं कुर्वन्ति, वैष्णवाखाडाः तु प्रायः त्रिंशत्-किलोमीटर-अधःप्रवाहे नासिक्-स्थे गोदावर्याः रामकुण्डे स्नान्ति।
एषः विभागः अस्य कुम्भस्य विषये एकं सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णं व्यावहारिकं तथ्यम्, एतत् एव च आगन्तुकाः बहुशः भ्रान्त्या गृह्णन्ति। नासिक्-त्र्यम्बकेश्वर-सिंहस्थः एकः मेला द्वाभ्यां स्नानकेन्द्राभ्यां युक्तः, यश्च तीर्थयात्री जूना-अखाडस्य नागसाधून् जले प्रविशतः द्रष्टुम् आशया नासिकं गच्छति, सः तान् न द्रक्ष्यति, यतः ते तस्मिन् एव मुहूर्ते त्रिंशत्-किलोमीटर-दूरे कुशावर्ते भविष्यन्ति। कक्षम् आरक्षणात् पूर्वं निश्चिनुत — भवन्तः कस्मै स्नानाय आगताः।
त्र्यम्बकेश्वरम् अस्मिन् अर्थे असामान्यं यत् तस्य व्यस्ततमं कार्यं दर्शनं न, किन्तु विधिः। विशेषतः द्वे अनुष्ठाने अत्र तथा क्रियेते यथा प्रायः अन्यत्र कुत्रापि न, नगरस्य पुरोहितवंशाश्च तयोः परितः संघटिताः।
अनेन सह एका व्यावहारिकी चेतावनी अस्ति, सा च त्यागात् स्पष्टं कथनं वरम्। यतः एते विधयः लाभप्रदाः, तीर्थयात्रिणश्च चिन्तिताः आगच्छन्ति, त्र्यम्बकेश्वरे दलालाः प्रवर्तन्ते — बसस्थानके, मन्दिराद् बहिः, दूरवाण्या च तान् प्रति ये जालस्थाने विधीन् अन्विष्टवन्तः। एतादृशं कमपि विधिं मन्दिरन्यासद्वारा, अथवा यं पुरोहितं भवतां कुटुम्बम् आश्रमो वा पूर्वमेव जानाति, तद्द्वारा व्यवस्थापयत, दक्षिणां पूर्वमेव निश्चिनुत, यश्च वदति 'भवतां दुर्भाग्यं तत्कालं महार्घं च प्रतीकारम् अपेक्षते' इति, तेन केनापि त्वरिताः मा भवत। तत् वाक्यं शास्त्रस्य वर्णनं न।
दर्शनार्थं गच्छतां कृते अपरा सूचना: त्र्यम्बकेश्वरस्य गर्भगृहम् ऐतिहासिकतया लिङ्गस्य साक्षात् स्पर्श-पूजायै केवलं पारम्परिकवेषधारिणः पुरुषहिन्दुभक्तान् एव प्रवेशयति; प्रवेशव्यवस्था एकाधिकवारं न्यायालये विवादिता संशोधिता च। गर्भगृहाद् बहिः दर्शनं सर्वेभ्यः उद्घाटितम्। द्वारे विस्मिताः भवितुं स्थाने, यात्रायाः पूर्वं मन्दिरन्यासात् वर्तमानां स्थितिं जानीत।
मन्दिरात् अल्पदूरे, ब्रह्मगिरेः पादमूले, निवृत्तिनाथस्य समाधिः अस्ति — त्रयोदशशताब्द्याः महाराष्ट्रस्य चतुर्णां सहोदराणां ज्येष्ठः, स्वस्य एव कनिष्ठभ्रातुः ज्ञानेश्वरस्य च गुरुः, यः ज्ञानेश्वरीं लिखितवान्, भगवद्गीतायाः तां टीकां यया गीता मराठीं वक्तुम् आरब्धवती। निवृत्तिनाथः अस्मिन् एव गिरौ गुहायां नाथदीक्षां प्राप्तवान्।
अतः त्र्यम्बकेश्वरं केवलं शैवतीर्थं नदी-उद्गमश्च न। तत् स्थानम् अपि यत्र महाराष्ट्रस्य वारकरी-परम्परा स्वमूलं स्पृशति — अतः एव सिंहस्थसप्ताहेषु भवन्तः वारकरि-दिण्डीः काषायपताकाभिः झल्लरीभिश्च सह, भस्मलिप्तसंन्यासिभिः अन्यथा पूर्णे नगरे चलन्तीः द्रक्ष्यन्ति — सर्वथा भिन्नं गायन्तीः, पूर्णतया च स्वगृहे इव।
नासिक्-त्र्यम्बकेश्वर-सिंहस्थः ध्वजारोहणेन — ध्वजोत्तोलनेन — 31 अक्टूबर 2026 दिने रामकुण्डे आरभते, मेलाकालश्च 24 जुलाई 2028 पर्यन्तं प्रवर्तते। अमृतस्नानानि 2027 वर्षे पतन्ति: 2 अगस्त, 31 अगस्त, तृतीयं च 11 सितम्बर नासिके 12 सितम्बर च त्र्यम्बकेश्वरे। तेषु प्रभातेषु शैवशोभायात्राः कुशावर्तम् आगच्छन्ति।
सिंहस्थः स्वनाम गगनात् गृह्णाति, नगरात् न: सः तदा भवति यदा गुरुः, बृहस्पतिः, सिंहे — सिंहराशौ — तिष्ठति। एषा शर्तः, अतः एव च नासिकस्य उज्जयिन्याश्च मेले युग्मम् — द्वौ सिंहस्थौ — इति कथ्येते, प्रयागराजः हरिद्वारश्च तु भिन्नयोगान् अनुसरतः। तस्य पूर्णं विवरणं कुम्भस्य खगोलशास्त्रे निरूपितम्।
गमनात् पूर्वं त्रीणि ज्ञातव्यानि। नगरं लघु — कतिपयदशसहस्रजनानां गिरिनगरं, स्वजनसंख्यायाः शतगुणान् जनसमूहान् प्राप्नुवत्, अतः यावत् त्र्यम्बके एव भवतां स्थानं निश्चितं न, तावत् नासिके वसत ततश्च गच्छत। प्रवेशमार्गः आरोहन् घाट-मार्गः, स्नानदिनेषु च सः गिरेः बहु अधः एव निजवाहनेभ्यः पिहितः; अन्तिमः भागः पद्भ्यां गम्यते, तत् च योजनया एव। मेला च वर्षायाः अन्तिमभागे पतति — पश्चिमघाटशिखरे अगस्त-सितम्बरौ आर्द्रौ, शिला पिच्छिला, ब्रह्मगिरेः सोपानानि च वृष्टौ वस्तुतः भयावहानि। ग्राहकपादत्राणानि नयत, समयरक्षणाय च आर्द्रे स्नानप्रभाते शिखरारोहणं मा यतध्वम्।